TÜRKMENISTANYŇ

K A N U N Y

 

Türkmenistanyň Söwda deňiz gatnawynyň kodeksini tassyklamak

we güýje girizmek hakynda

 

(Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2008 ý., № 4, 54-nji madda)

 

1-nji madda. Türkmenistanyň Söwda deňiz gatnawynyň kodeksini tassyklamaly.

2-nji madda. Türkmenistanyň Söwda deňiz gatnawynyň kodeksini 2009-njy ýylyň 1-nji ýanwaryndan güýje girizmeli.

3-nji madda. Türkmenistanyň kanunlary we kadalaşdyryjy hukuk namalary mundan beýläk Türkmenistanyň Söwda deňiz gatnawynyň kodeksine laýyk getirilýänçä, olar Türkmenistanyň Söwda deňiz gatnawynyň kodeksine garşy gelmeýändigine görä hereket edýärler.

4-nji madda. Şu Kodeksde bellenen düzgünler, ol güýje girizilenden soň deňiz söwda gatnawlary çygrynda ýüze çykýan gatnaşyklar babatda ulanylýarlar.

Şu Kodeks güýje girizilmezden öň bellenen düzgünler deňiz söwda gatnawlary çygrynda ol güýje girizilenden soň ýüze çykjak hukuklar we borçlar babatda ulanylýarlar.

Şu Kodeksde bellenen we aýry-aýry görnüşli şertnamalaryň mazmunyny takyklaýan düzgünler şu Kodeks güýje girizilenden soň baglaşylan şertnamalar babatda ulanylýarlar.

5-nji madda. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti üç aý möhletde Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalaryny Türkmenistanyň Söwda deňiz gatnawynyň kodeksine laýyk getirmeli.

 

             Türkmenistanyň                                             Gurbanguly

                   Prezidenti                                             Berdimuhamedow

 

Aşgabat şäheri.

2008-nji ýylyň 23-nji oktýabry.

№ 222-III.

 

 

TÜRKMENISTANYŇ

SÖWDA DEŇIZ GATNAWYNYŇ

K O D E K S I

 

Şu Kodeks söwda deňiz gatnawy çygrynda döwlet dolandyryşynyň hukuk, ykdysady, guramaçylyk esaslaryny kesgitleýär hem-de söwda deňiz gatnawyndan gelip çykýan gatnaşyklary düzgünleşdirýär.

 

I BÖLÜM. UMUMY DÜZGÜNLER

 

I bap. Esasy düzgünler

 

1-nji madda. Esasy düşünjeler

 

Şu Kodeksde aşakda görkezilen esasy düşünjelerden peýdalanylýar:

1) söwda deňiz gatnawy - gämileriň:

a) ýükleri daşamak, ýolagçylary gatnatmak we olaryň goşlaryny daşamak;

b) suwdaky biologik baýlyklary almak işlerini geçirmek;

ç) deňiziň düýbündäki we onuň jümmüşindäki mineral we beýleki jansyz baýlyklarynyň gözleg işlerini geçirmek hem-de gazyp almak;

d) losman, buzda losman we buz döwüji gämiler bilen geçirmek;

e) gözleg, halas ediş we tirkege alyş işlerini amala aşyrmak;

f) deňizde gark bolan emlägi ýokaryk çykarmak;

g) gidrotehniki, suwasty-tehniki we şuňa meňzeş beýleki işler;

h) arassaçylyk, karantin, weterinariýa, fitosanitariýa we beýleki gözegçilik;

i) deňiz gurşawyny goramak we abat saklamak;

j) deňiz ylmy barlaglaryny geçirmek;

ž) okuw, sport we medeni maksatly;

k) beýleki maksatly işler üçin, ulanylmagy bilen baglanyşykly işler;

2) deňiz portunyň akwatoriýasy - porta bölünip berlen, deňiz tarapa has uzaklaşyp gidýän port desgalarynyň koordinatlary bilen ugurdaş çäklendirilen suw giňişligi;

3) berbout-çarter - gämini ekipažsyz frahtlamagyň şertnamasy, şuňa laýyklykda gämä eýelik edýän hak tölegi üçin (frahta) frahtlaýana ýük daşamak, ýolagçylary gatnatmak ýa-da söwda deňiz gatnawynyň beýleki maksatlary üçin ekipažsyz hem-de serenjamlaşdyrylmadyk gämini belli bir möhletiň dowamynda peýdalanmak we oňa eýelik etmek üçin bermegi borç edinýär;

4) gäminiň sygymlylygy - gäminiň umumу sygymlylygy bolup, ol gämileri ölçemek baradaky 1969-njy ýylyň Halkara konwensiýasyna laýyklykda gämileri ölçemegiň halkara kadalaryna laýyklykda kesgitlenilýän gäminiň umumy sygymlylygy;

5) demerej - kontrstaliý wagty üçin hak tölegi;

6) dispaç - gäminiň ýük ýüklemek-düşürmek işlerinden möhletinden öň boşadylanlygy üçin, gämä eýelik edýäniň frahtlaýana berýän sylagy;

7) dispaşa - umumy awariýa boýunça çekilen zyýany we çykdajylary hasaplamak hem-de olary umumy deňiz gatnawyna dahylly işlere gatnaşan taraplaryň arasynda paýlamak; dispaşer – dispaşany düzýän bilermen;

8) konosament - daşaýjynyň ýük iberijä berýän we ýüküň daşamak
üçin kabul edilenligini tassyklaýan resminamasy;

9) kontrstaliý wagty - gäminiň staliý wagtyndan artyk ýük ýükleme ýa-da ýük düşürme işleri üçin durýan wagty;

10) losman - gämileri urgan bilen baglanylýan ýere howpsuz eltmek, labyra goýmak we portdaky gämileriň ornuny çalşyrmak boýunça hünärmen;

11) deňiz nakladnoýy - deňiz ulagy arkaly ýük daşalanda resmileşdirilýän daşaýyş resminamasy;

12) deňiz porty - ýörite bölünip berlen çäkde we akwatoriýada ýerleşdirilen hem-de söwda deňiz gatnawy maksady üçin ulanylýan gämilere hyzmat etmek üçin niýetlenilen desgalaryň toplumy;

13) deňiz protesti - gämä eýelik edýäniň hukuklaryny we kanuny bähbitlerini goramak üçin subutnamalar bilen üpjün etmek maksady bilen, gäminiň kapitanynyň gäminiň ýüzüp ýören ýa-da duran wagtynda bolup geçen hadysa barada beýan etmesi;

14) iberiji - deňiz arkaly ýük daşamagyň şertnamasyna laýyklykda, ýük iberýän we daşaýyş resminamalarynda ady görkezilen şahs;

15) ýolagçy - daşaýjy bilen şertnama gatnaşyklarynda durýan hem-de gämide gitmäge bolan hukugyny tassyklaýan petekde ýa-da gaýry resminamada ady görkezilen ýa-da deňiz arkaly ýük daşamagyň şertnamasy boýunça daşaýjynyň razylygy bilen, awtoulag serişdeleriniň, haýwanlaryň we gaýry ýüküň ýanynda bolýan şahs;

16) ýolagçy şahadatnamasy - gämide bolmaly ýolagçylaryň aňryçäk sany hakynda maglumat görkezilen gämi resminamasy;

17) daşaýjy (gatnadyjy) – gämä eýeçilik hukugynda ýa-da gaýry kanuny esaslarda eýelik edýän, deňiz arkaly ýük daşamagyň şertnamasyna ýa-da deňiz arkaly ýolagçy gatnatmagyň şertnamasyna laýyklykda, ýolagçylary gatnatmak, ýükleri we goşlary daşamak boýunça hyzmatlary ýerine ýetirýän şahs;

17¹) deňizde milli daşaýjy (gatnadyjy) – Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan kesgitlenilen deňiz arkaly ýük daşamak, ýolagçy gatnatmak, goşlary we poçtany daşamak hyzmatlaryny amala aşyrýan ýuridik şahs;

18) ýüzýän burawlaýjy enjam - deňziň düýbündäki ýerasty baýlyklaryň gözlegi we (ýa-da) gazyp alnyşy boýunça burawlaýyş işlerini ýerine ýetirmek üçin niýetlenilen gämi (ýüzýän desga);

19) alyjy - deňiz arkaly ýük daşamagyň şertnamasy boýunça ýüki almaga ygtyýarly edilen şahs;

20) portdaky tirkege alyş - portuň akwatoriýasynda tirkege almak we manewrlary ýerine ýetirmek, şol sanda gämini ýa-da beýleki bir ýüzüji desgany porta eltmek ýa-da ony portdan çykarmak;

21) daşamaklygyň düzgünleri - daşamak işleri amala aşyrylanda, deňiz ulaglarynyň işini düzgünleşdirýän kadalaşdyryjy hukuk namalary;

22) gäminiň eýesi - eýeçilik hukugy esasynda gämi özüne degişli bolan şahs;

23) gämä eýelik edýän - gäminiň eýesidigine ýa-da gäminiň başga kanuny esasda ulanylýandygyna garamazdan, gämini öz adyndan peýdalanýan şahs;

24) gämi - söwda deňiz gatnawy maksady bilen ulanylýan, özi ýöreýän ýa-da özi ýöremeýän ýüzüji desga;

25) tirkeg gämisi - beýleki gämileri we ýüzüji desgalary tirkege almak we gapdala iteklemek üçin niýetlenilen gämi;

26) balykçylyk flotunyň gämileri - suwdaky biologik baýlyklary tutup almak, şeýle-de kabul ediş-ulag gämileri üçin peýdalanylýan balyk tutuş toplumyna hyzmat edýän gämiler;

26¹) kiçi göwrümli gämi - esasy hereketlendirijisiniň kuwwaty 75 kilowatdan (100 at güýjünden) az bolan özi ýöreýän gämi, sygymlylygy 80 tonnadan az bolan özi ýöremeýän ýa-da kuwwatyna garamazdan asma motorly gämi, şeýle hem esasy hereketlendirijisiniň kuwwatyna hem-de sygymlylygyna garamazdan, sport we gezelenç gämisi, suw motosikli (gidrosikl);

27) staliý wagty - gäminiň fraht üçin goşmaça töleg tölenmezden, ýük ýükleme ýa-da ýük düşürme işlerini geçirmek üçin sarp edýän wagtynyň dowamy;

28) subberbout-çarter - gämini ekipažsyz subfrahtlamak şertnamasy, şoňa laýyklykda frahtlaýan berbout-çarter tarapyndan özüne berlen hukuklaryň çäklerinde, berbout-çarteriň bütin hereket ediş möhletine ýa-da şol möhletiň bir bölegine laýyklykda, öz adyndan üçünji bir şahslar bilen gämini ekipažsyz frahtlamak boýunça şertnama baglaşyp biler;

29) subtaým-çarter - subfrahtlamak şertnamasy bolup, oňa laýyklykda frahtlaýan taým-çarter tarapyndan berlen hukuklaryň çäklerinde, taým-çarteriň bütin hereket ediş möhletine ýa-da şol möhletiň bir bölegine öz adyndan üçünji bir şahs bilen gämini frahtlamak şertnamasyny baglaşyp biler;

30) taým-çarter - gämini belli bir wagta frahtlamagyň şertnamasy bolup, şol wagtyň içinde gämä eýelik edýän şertleşilen töleg üçin (fraht) frahtlaýana gämini we onuň ekipažynyň hyzmatyny ýükleri daşamak, ýolagçylary gatnatmak üçin ýa-da söwda deňiz gatnawynyň başga maksatlary üçin, belli bir möhletiň dowamynda peýdalanmaga bermegi borç edinýär;

31) hakyky daşaýjy - daşaýjy tarapyndan ýük daşamak, ýolagçy gatnatmak işi tabşyrylan her bir şahs;

32) fraht - deňiz arkaly ýük daşamagyň şertnamasyna laýyklykda, daşaýja tölenilmeli ähli tölegler;

33) frahtlaýan - frahtlamagyň şertnamasyna gatnaşýan we oňa söwda deňiz gatnawynyň maksatlary üçin, gämi, gäminiň bir bölegi ýa-da belli bir gämi otaglary belli bir möhlete berilýän tarap;

34) frahtlaýjy - söwda deňiz gatnawynyň maksatlary üçin, belli bir möhlete gämini, onuň bir bölegini ýa-da belli bir gämi otaglaryny berýän, frahtlamagyň şertnamasyna gatnaşýan tarap;

35) çarter - deňiz arkaly ýük daşamagyň şertnamasynyň görnüşi bolup, oňa laýyklykda frahtlaýana deňiz arkaly ýük daşamak üçin tutuş gämi, onuň bölegi, ýa-da belli bir gämi otaglary berilýär.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky we 2017-nji ýylyň 25-nji noýabryndaky Türkmenistanyň Kanunlarynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda; 2017 ý., № 4, 168-nji madda).

 

2-nji madda. Türkmenistanyň söwda deňiz gatnawy hakyndaky kanunçylygy

 

1. Türkmenistanyň söwda deňiz gatnawy hakyndaky kanunçylygy Türkmenistanyň Konstitusiýasyna esaslanýar hem-de şu Kodeksden we söwda deňiz gatnawynyň meselelerini düzgünleşdirýän Türkmenistanyň gaýry kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan ybarat bolup durýar.

2. Söwda deňiz gatnawyndan gelip çykýan emläk gatnaşyklary şu Kodeks bilen düzgünleşdirilýär. Şu Kodeks bilen düzgünleşdirilmeýän ýa-da doly düzgünleşdirilmeýän emläk gatnaşyklaryna Türkmenistanyň raýat kanunçylygynyň kadalary ulanylýar.

3. Eger Türkmenistanyň halkara şertnamasynda şu Kodeksde bellenen kadalardan başga kadalar bellenen bolsa, onda halkara şertnamasynyň kadalary ulanylýar.

 

3-nji madda. Şu Kodeksiň hereket ediş çygry

 

1. Şu Kodeksiň hereketi aşakda görkezilenlere degişli bolup durýar:

1) deňiz gämilerine - olaryň deňiz ýollary boýunça, şeýle-de içerki suw ýollary boýunça ýüzýän wagtlarynda;

2) gatyşyk «derýa-deňiz» ýüzüşini ýerine ýetirýän gämilere – deňiz ýollary we içerki suw ýollary boýunça ýüzüş edýän wagty, şeýle-de ýük daşamak, ýolagçylary gatnatmak we olaryň goşlaryny daşamak işleri daşary ýurt portuna girilip amala aşyrylanda, halas ediş işleri geçirilende we başga deňiz gämisi bilen çaknyşan wagtynda.

2. Şu Kodeksiň hereketi onuň göniden-göni özünde göz öňünde tutulan halatlardan başga ýagdaýlarda şu aşakdakylara degişli däldir:

1) harby gämilere, harby-kömekçi gämilere we döwletiň öz eýeçiliginde durýan ýa-da döwlet tarapyndan ulanylýan we diňe hökümet täjirçilik däl işleri üçin peýdalanylýan beýleki gämilere;

2) döwlet eýeçiliginde durýan, täjirçilige degişli bolmadyk ýüklere.

Eger şu Kodeksde bellenilen kadalar şu bölümde görkezilen gämilere we ýüklere degişli edilýär diýlip göniden-göni göz öňünde tutulan­ bolsa, onda şeýle kadalar gämileri we ýükleri aýryp goýmak, tussag etmek we saklamak üçin esas hökmünde ulanylmaly däldir.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

4-nji madda. Türkmenistanyň deňiz portlarynyň arasyndaky gämi gatnawy (kabotaž)

 

Türkmenistanyň deňiz portlarynyň arasynda ýük daşamak, ýolagçylary gatnatmak we olaryň goşlaryny daşamaklyk maksatly gämi gatnawy (gämileriň ýüzüşi), şeýle-de Türkmenistanyň deňiz portlarynyň arasynda ýüzýän desgalaryň tirkege alynmagy (kabotaž), Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzüp ýören gämiler tarapyndan amala aşyrylýar.

Aýratyn halatlarda Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň rugsady boýunça Türkmenistanyň deňiz portlarynyň arasyndaky gämi gatnawy daşary ýurt döwletiniň baýdagynyň astynda ýüzýän gämiler tarapyndan alty aýa çenli möhletde amala aşyrylyp bilner.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

5-nji madda. Hasaplaşyk birligi

 

1. Şu Kodeksiň 158, 177, 298, 325, 326-njy maddalarynda göz öňünde tutulan hasaplaşyk birligi Halkara walýuta gaznasy tarapyndan kesgitlenişi ýaly, ýörite alnyş hukugynyň birligi bolup durýar.

2. Türkmenistanyň milli pulunyň ýörite alnyş hukugynyň birliklerindäki gymmatyna laýyklykda manada öwürmek şeýle amala aşyrylýar:

1) kazyýetiň, arbitraž kazyýetiň ýa-da eminlik etmek üçin saýlanylýan kazyýetiň çözgüt çykaran senesine ýa-da taraplaryň ylalaşmagy esasynda bellenilen senesine gabat - şu Kodeksiň 158, 177-nji maddalarynda görkezilen pul möçberlerini;

2) jogapkärçiligi çäklendiriş gaznasynyň döredilen senesine gabat - şu Kodeksiň 298-nji maddasynda görkezilen pul möçberlerini;

3) jogapkärçiligi çäklendiriş gaznasynyň döredilen, tölegiň amala aşyrylan ýa-da üpjünçiligiň, ekwiwalent tölegiň berlen senesine gabat - şu Kodeksiň 325-nji we 326-njy maddalarynda görkezilen pul möçberlerini.

Türkmenistanyň milli pulunyň ýörite alnyş hukugynyň birliklerindäki gymmaty gymmatyň kesgitlenişiniň Halkara walýuta gaznasy tarapyndan öz operasiýalary we hasaplaşyklary üçin degişli senede ulanýan usulyna laýyklykda hasaplanylýar.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

2 bap. Söwda deňiz gatnawy çygrynda döwlet dolandyryşy

 

6-njy madda. Söwda deňiz gatnawy çygrynda döwlet dolandyryşyny amala aşyrýan edaralar

 

Söwda deňiz gatnawy ugrundaky döwlet dolandyryşyny Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan ygtyýarly edilen suw ulaglary boýunça ýerine ýetiriji häkimiýetiň merkezi edarasy (mundan beýläk - Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara), balykçylyk boýunça ýerine ýetiriji häkimiýetiň merkezi edarasy (mundan beýläk - Balykçylyk boýunça ygtyýarly edara), şeýle-de ýerine ýetiriji häkimiýetiň beýleki merkezi edaralary tarapyndan özleriniň ygtyýarlyklarynyň çäklerinde amala aşyrýarlar.

(2017-nji ýylyň 25-nji noýabryndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2017 ý., № 4, 168-nji madda).

 

6¹-njy madda. Deňizde milli daşaýjy (gatnadyjy)

 

1. Deňizde milli daşaýjy (gatnadyjy) ýolagçylary gatnatmak, ýükleri, goşlary we poçtany daşamak, şol sanda nebit we nebit önümlerini daşamak, ýörite ýükleri daşamak boýunça hyzmatlary ýerine ýetirýär hem-de baglaşylýan halkara şertnamalarynyň durmuşa geçirilmegine gatnaşýar.

2. Deňizde milli daşaýja (gatnadyja) Türkmenistanyň Deňiz söwda portlaryna we port nokatlaryna girmek we çykmak babatynda artykmaçlyklar berilýär, şeýle hem Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda Türkmenistanyň Deňiz söwda portlarynda we port nokatlarynda ýerine ýetirilýän hyzmatlar üçin alynýan Port ýygymlary babatynda ýeňilliklerden peýdalanýar.

3. Deňizde milli daşaýjy (gatnadyjy) hakynda Düzgünnama Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan tassyklanylýar.

Кodekse 6¹–njy maddasy 2017-nji ýylyň 25-nji noýabryndaky Türkmenistanyň Kanuny esasynda goşulan – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2017 ý., № 4, 168-nji madda).

 

7-nji madda. Söwda deňiz gatnawyna döwlet gözegçiligi

 

1. Söwda deňiz gatnawyna döwlet gözegçiligi şu maddanyň ikinji we üçünji böleklerine laýyklykda ygtyýarly edaralar tarapyndan amala aşyrylýar.

2. Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara şu aşakdakylara döwlet gözegçiligini amala aşyrýar:

1) Türkmenistanyň söwda deňiz gatnawyna degişli halkara şertnamalarynyň hem-de Türkmenistanyň söwda deňiz gatnawy hakyndaky kanunçylygynyň berjaý edilişine;

2) deňizde adamyň janynyň goralyşyna;

3) haýsy edara degişlidiklerine garamazdan, gämileriň ekipaž agzalarynyň diplomlaşdyrylmagyna;

3¹) gämileriň ekipaž agzalarynyň deňizçiniň şahsyýetini tassyklaýan resminama bilen üpjün edilmegine;

4) balyk tutujy flotuň gämilerinden başga gämileriň we olara hukuklaryň döwlet bellige alnyşyna;

5) losman gullugyna we deňiz portlarynda gämileriň hereketini dolandyryş ulgamyna;

6) halas ediş gullugyna we onuň beýleki halas ediş gulluklary bilen
bilelikdäki işlerine;

7) deňiz ýollarynyň ýagdaýyna;

8) deňiz gurşawyny goramagyň üpjün edilişine.

3. Balykçylyk boýunça ygtyýarly edara şu aşakdakylara döwlet gözegçiligini amala aşyrýar:

1) Türkmenistanyň söwda deňiz gatnawyna degişli halkara şertnamalarynyň hem-de balyk tutujy flotuň gämileri babatda Türkmenistanyň söwda deňiz gatnawy hakyndaky kanunçylygynyň berjaý edilişine;

2) deňizde adamyň janynyň goralyşyna;

3) balyk tutujy flotuň gämileriniň we olara bolan hukuklaryň döwlet bellige alnyşyna;

4) losman gullugyna we deňiz portlarynda gämileriň hereketini dolandyryş ulgamyna;

5) deňiz gurşawyny goramagyň üpjün edilişine;

6) Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan bellenen tertipde kiçi göwrümli gämilere.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky we 2016-njy ýylyň 12-nji ýanwaryndaky Türkmenistanyň Kanunlarynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda; 2016 ý., № 1, 13-nji madda).

 

7¹-nji madda. Söwda deňiz gatnawyna döwlet gözegçiliginiň amala aşyrylmagy

 

1. Söwda deňiz gatnawyna döwlet gözegçiliginiň amala aşyrylmagy, şol sanda söwda deňiz gatnawy babatda işi amala aşyrýan şahslaryň barlaglarynyň guralmagy we geçirilmegi bilen baglanyşykly gatnaşyklara, şu maddanyň ikinji-bäşinji böleklerinde bellenilen barlaglary guramagyň we geçirmegiň aýratynlyklaryny hasaba almak bilen Türkmenistanyň kanunçylygynyň kadalary ulanylýar.

2. Söwda deňiz gatnawy babatda işi amala aşyrýan şahslar tarapyndan Türkmenistanyň halkara şertnamalarynda, şu Kodeksde, we söwda deňiz gatnawynyň howpsuzlygy babatda Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalarynda bellenilen talaplaryň (mundan beýläk – hökmany talaplar) ýerine ýetirilmegi barlagyň mazmuny bolup durýar.

3. Meýilnamalaýyn barlagy geçirmek üçin şu aşakdakylar esas bolup durýar:

1) deňiz portunyň infrastrukturasynyň obýektlerini ulanýan şahslaryň soňky meýilnamalaýyn barlagynyň geçirilmeginiň tamamlanan gününden soň üç ýylyň geçmegi, port we gämi gatnaw gidrotehniki desgalary, gämi gatnawynyň howpsuzlygyny üpjün edýän desgalar muňa degişli däldir;

2) port we gämi gatnaw gidrotehniki desgalaryny, gämi gatnawynyň howpsuzlygyny üpjün edýän desgalary ulanýan şahslaryň soňky meýilnamalaýyn barlagynyň geçirilmeginiň tamamlanan gününden soň bir ýylyň geçmegi.

4. Meýilnamadan daşary barlagy geçirmek üçin şu aşakdakylar esas bolup durýar:

1) hökmany talaplar ýüze çykarylan bozulmany aradan aýyrmak hakynda şu Kodeksiň 7-nji maddasynda görkezilen ygtyýarly edaralar tarapyndan berlen tabşyryknamanyň şahs tarapyndan ýerine ýetirilmeli möhletiniň geçmegi;

2) ygtyýarly edaralara fiziki we ýuridik şahslardan ýüz tutmalaryň we arzalaryň, döwlet häkimiýet edaralaryndan, ýerli öz-özüňi dolandyryş edaralaryndan, köpçülikleýin habar beriş serişdelerinden hökmany talaplaryň, deňiz portunyň infrastrukturasynyň obýektleriniň we gämileriň ulanylyş kadalarynyň, ýükleri daşamagyň we ýükläp düşürmegiň, ýolagçylary gatnatmagyň we goşlary daşamagyň düzgünleriniň bozulmagy bilen baglanyşykly awariýalaryň we ulag hadysalarynyň ýüze çykmagynyň faktlary hakynda maglumatyň gelip gowuşmagy, eger şeýle düzgün bozmalar adamlaryň janyna, saglygyna, daşky gurşawa, döwletiň howpsuzlygyna, fiziki we ýuridik şahslaryň emlägine, döwlet emlägine zyýan ýetirme howpuny döredýän bolsa ýa-da şeýle zyýanyň ýetirilmegine eltýän bolsa;

3) Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň tabşyrygyna laýyklykda ýa-da prokuratura edaralaryna gelip gowşan maglumatlar we ýüz tutmalar boýunça kanunlaryň ýerine ýetirilişine gözegçiligiň çäklerinde prokuroryň meýilnamadan daşary barlagyň geçirilmegini talap etmegi esasynda ygtyýarly edaranyň ýolbaşçysynyň meýilnamadan daşary barlagyň geçirilmegi hakynda buýrugynyň bolmagy.

5. Şu maddanyň dördünji böleginiň 2-nji bendinde görkezilen esas boýunça haýal edilmezden meýilnamadan daşary göçme barlag geçirilip bilner.

Meýilnamadan daşary göçme barlagyň geçirilmegi hakynda şahslaryň öňünden habarly edilmegine ýol berilmeýär.

Кodekse 7¹–nji maddasy 2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanuny esasynda goşulan – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda.

 

8-nji madda. Söwda deňiz gatnawy çygrynda ygtyýarnama berlişi

 

Söwda deňiz gatnawy ugrundaky işiň aýry-aýry görnüşleri «Işiň aýry-aýry görnüşlerini ygtyýarlylandyrmak hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda ygtyýarnama berilmäge degişlidir.

 

II BÖLÜM. GÄMI

 

1 bap. Gämä eýeçilik

 

9-njy madda. Gämä eýeçilik hukugynyň subýektleri

 

Türkmenistanda gämiler döwletiň, edara görnüşdäki taraplaryň we şahsy taraplaryň eýeçiliginde bolup biler.

 

10-njy madda. Gäminiň eýesiniň hukuklary

 

Gäminiň eýesiniň özüne degişli gämi babatda öz islegine görä, Türkmenistanyň kanunçylygyna garşy gelmeýän islendik hereketleri etmäge, şol sanda gämini beýleki şahslaryň eýeçiligine geçirmäge, gäminiň eýesi bolup galmak bilen, şol şahslara gämini ulanmaga bermäge, ondan peýdalanmak we oňa erk etmek hukuklaryny bermäge, gämi üçin ipoteka bellemäge hem-de oňa gaýry hili borç ýüklemäge haklydyr.

 

11-nji madda. Ynançly dolandyryş

 

1. Gäminiň eýesi gämini ynançly dolandyryş şertnamasy boýunça bäş ýyldan artyk bolmadyk möhlete eýesiniň bähbitlerine sylaga dolandyrmak üçin ynançly dolandyryja bermäge haklydyr. Şunda ynançly dolandyryjy gämileri dolandyrmagy we olary ulanmagy başarýan bolmalydyr.

2. Gäminiň ynançly dolandyryşa berilmegi gämä eýeçilik hukugynyň ynançly dolandyryja geçmegine eltmeýär.

3. Gäminiň ynançly dolandyryşa berilmegi Döwlet gämi sanawynda ýa-da gämi kitabynda bellige alynmalydyr.

4. Hojalyk dolanyşygynda ýa-da operatiw dolandyryşda bolan gämi ynançly dolandyryşa berlip bilinmez.

5. Gäminiň ynançly dolandyryş şertnamasynda şeýle şertnama gatnaşýan taraplar, ynançly dolandyryjynyň hukuklary we borçlary, oňa berilmeli sylagyň möçberi we görnüşi görkezilmelidir.

 

2 bap. Gäminiň baýdagy we milli degişliligi

 

12-nji madda. Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge bolan hukugy

 

1. Döwlet eýeçiliginde, Türkmenistanyň raýatlarynyň we edara görnüşindäki taraplarynyň eýeçiliginde durýan gämilere Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukuk berilýär.

2. Gämi şu Kodeksiň 27-nji maddasynyň birinji böleginde görkezilen gämileriň sanawlarynyň birinde bellige alnan pursatyndan, Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmek hukugyna eýe bolýar.

3. Türkmenistanyň çäklerinden daşarda satyn alnan gämi üçin, Türkmenistanyň konsullyk gullugy tarapyndan berilýän, şeýle hukugy tassyklaýan we Türkmenistanyň Döwlet gämi sanawynda ýa-da gämi kitabynda bellige alynýança, bir ýyldan artyk bolmadyk möhlet hereket edýän wagtlaýyn şahadatnama (berlen pursatyndan) Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugyna esas bolup durýar.

4. Тürkmenistanyň Мinistrler Kabineti bilen ylalaşmak arkaly Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan Тürkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge bolan hukuk gämini ekipažsyz frahtlamak şertnamasy (berbout-çarter) boýunça, türkmen frahtlaýana peýdalanmak we eýelik etmek üçin berlen, daşary ýurt döwletiniň gämileriniň sanawynda bellige alnan gämä, eger-de:

1) berbout-çarter boýunça gämini frahtlaýan, gäminiň eýesine şu maddanyň birinji bölegine laýyklykda bildirilýän talaplary ödeýän bolsa;

2) gäminiň eýesi gämini Тürkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astyna geçirmäge ýazmaça görnüşde razylyk beren bolsa;

3) gäminiň ipotekasynyň girew saklaýjysy ýa-da gäminiň eýesiniň döwletiniň kanunçylygyna laýyklykda bellenilen we bellige alnan şonuň ýaly häsiýetli borç ýüklenme gämini Тürkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astyna geçirmäge ýazmaça görnüşde razylyk beren bolsa;

4) gäminiň eýesiniň döwletiniň kanunçylygy gämä daşary ýurt döwletiniň baýdagynyň astynda ýüzmek hukugynyň berilmegini gadagan etmeýän bolsa;

5) gäminiň daşary ýurt döwletiniň baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugy gämä Тürkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukuk berlen pursatynda wagtlaýyn togtadylan ýa-da togtadyljak bolsa,

wagtlaýyn berlip bilner.

Gämä Тürkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukuk bir ýyldan köp bolmadyk möhlete berlip bilner, şonda oňa her ýyl möhletini uzaltmak hukugy berilýär, ýöne ol berbout-çarteriň hereket edýän möhletinden artyk bolmaly däldir. Baýdagy çalşyrmak maksady üçin berbout-çarteriň hereket edýän möhleti bir ýyldan az bolup bilmez.

Gämä Тürkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukuk berlende, gäminiň adynyň nähili bolmalydygyny Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara Тürkmenistanyň Мinistrler Kabineti bilen ylalaşyp kesgitleýär.

5. Gämä Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukuk berilmegi hakyndaky çözgüdiň ýatyrylmagy gämä ýüzmäge hukugyň berilmegi hakyndaky çözgüdiň kabul edilişi ýaly tertipde amala aşyrylýar.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

13-nji madda. Gäminiň milli degişliligi

 

Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukuk berlen gäminiň Türkmenistana milli degişliligi bolup, ol Türkmenistanyň Döwlet baýdagyny götermäge borçludyr.

 

14-nji madda. Gäminiň Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugyny ýitirmegi

 

Gämi şu aşakdaky halatlarda Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugyny ýitirýär:

1) ol şu Kodeksiň 12-nji maddasynyň birinji böleginde göz öňünde tutulan talaplara laýyk gelmegini bes eden bolsa;

2) şu Kodeksiň 12-nji maddasynyň dördünji bölegine laýyklykda, Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugynyň berlen möhleti tamamlanan bolsa ýa-da gämä şeýle hukugy bermek hakyndaky çözgüt ýatyrylan bolsa.

 

15-nji madda. Gäminiň wagtlaýyn daşary ýurt döwletiniň baýdagynyň astyna geçirilmegi

 

1. Döwlet gämi sanawynda ýa-da gämi kitabynda bellige alnan gämi berbout-çarter boýunça daşary ýurt frahtlaýana peýdalanmaga we eýelik etmäge berlende, şeýle gämi Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň çözgüdi esasynda daşary ýurt döwletiniň baýdagynyň astyna wagtlaýyn geçirilip bilner.

2. Gämi daşary ýurt döwletiniň baýdagynyň astyna iki ýyldan köp bolmadyk möhlete, berbout-çarteriň hereket ediş möhletinden artyk bolmadyk möhlete uzaldylmak hukugy bilen geçirilip bilner. Baýdagy çalşyrmak maksady üçin, berbout-çarteriň hereket ediş möhleti bir ýyldan az bolup bilmez.

3. Daşary ýurt döwletiniň baýdagynyň astyna geçirilen gämi şol döwletiň gämiler sanawynda bellige alynmalydyr we şol pursatdan başlap, onuň Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugy togtadylýar.

 

3 bap. Gäminiň identifikasiýasy

 

16-njy madda. Gäminiň ady

 

1. Döwlet gämi sanawynda ýa-da gämi kitabynda bellige alynmaga degişli gäminiň öz ady bolmalydyr.

2. Gäminiň eýesi Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan bellenilen tertipde gämä at dakýar ýa-da onuň adyny üýtgedýär.

Gäminiň adynyň üýtgedilendigi hakynda Türkmenistanyň gämi sanawlarynda ýazgy edilýär, bu barada gäminiň eýesi haýal etmän, girew saklaýjylara, gäminiň bellige alnan ipotekalaryna we Halkara klassifikasion jemgyýete – Klassifikasion Jemgyýetleriň Halkara Assosiasiýasynyň (KJHA) agzasyna mälim edýär.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

17-nji madda. Çagyryş signaly

 

1. Gämä çagyryş signaly, gämi hemra aragatnaşyk bekediniň identifikasion belgisi hem-de gämi bekediniň saýlaýyş çagyryşynyň belgisi berilýär.

2. Çagyryş signalyny, gämi hemra aragatnaşyk bekediniň identifikasion belgisini we gämi bekediniň saýlaýyş çagyryşynyň belgisini bermegiň tertibini aragatnaşyk babatda, Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan ygtyýarly edilen ýerine ýetiriji häkimiýetiň merkezi edarasy belleýär.

(2017-nji ýylyň 25-nji noýabryndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2017 ý., № 4, 168-nji madda).

 

4 bap. Gämilere tehniki gözegçilik we gämi resminamalary

 

18-nji madda. Gämilere tehniki gözegçilik we klassifikasiýalaşdyryjy edaralar

 

Gämileriň şu Kodeksiň 19-njy maddasynyň ikinji böleginde görkezilen tehniki gözegçiligi we olaryň klassifikasiýasy Klassifikasion Jemgyýetleriň Halkara Assosiasiýasynyň (KJHA) agzasy Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan ygtyýarly edilen Klassifikasion jemgyýet (mundan beýläk - Klassifikasion jemgyýet) tarapyndan amala aşyrylýar.

 

19-njy madda. Gämilere tehniki gözegçilik

 

1. Gämi diňe howpsuz gämi gatnawynyň talaplaryna laýyklygy anyklanylandan soň, ýüzüşe goýberilip bilner.

2. Klassifikasion jemgyýet özüniň ygtyýarlyklaryna laýyklykda ýolagçy gatnadýan, ýük-ýolagçy gatnadýan, nebit we nebit önümlerini daşaýan gämilere, tirkeg gämilere, şeýle-de esasy hereketlendirijileriniň kuwwaty azyndan 75 kilowat bolan, beýleki özi ýöreýän gämilere hem-de sygymlylygy azyndan 80 tonna bolan, özi ýöremeýän gämilere tehniki gözegçiligi amala aşyrýar, muňa täjirçilik maksatlary bolmadyk sport we gezelenç gämileri girmeýär.

3. Özleriniň esasy hereketlendirijileriniň kuwwatyna we sygymlylygyna garamazdan, sport we gezelenç gämileriniň, şeýle-de şu maddanyň ikinji böleginde bellenilen kadalar ulanylmaýan beýleki gämileriň tehniki gözegçiligi Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan kiçi göwrümli gämilere tehniki gözegçiligi amala aşyrmaga ygtyýarly edilen döwlet edaralary tarapyndan berjaý edilýär.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

20-nji madda. Gämileriň klaslara bölünişi

 

Klassifikasion jemgyýet özüniň ygtyýarlyklaryna laýyklykda, şu Kodeksiň 19-njy maddasynyň ikinji böleginde görkezilen gämilere klas derejesini berýär. Gämilere klas derejesiniň berilmegi klassifikasion şahadatnamalar bilen tassyklanylýar.

 

21-nji madda. Gämi resminamalary

 

1. Gämide şu aşakdaky esasy gämi resminamalary bolmalydyr:

1) Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugy hakyndaky şahadatnama;

2) gämä eýeçilik hukugy hakynda şahadatnama;

3) gäminiň ekipažynyň iň az düzümi hakynda şahadatnama;

4) ýüzmäge ýaramlylygy hakynda şahadatnama;

5) ýolagçy şahadatnamasy (ýolagçy gatnadýan gämi üçin);

6) ölçeg şahadatnamasy;

7) ýük markasy hakynda şahadatnama;

8) nebit bilen hapalanmanyň öňüni almak hakynda şahadatnama;

9) akdyrylýan hapa suwlar bilen hapalanmanyň öňüni almak hakynda şahadatnama;

10) zibil bilen hapalanmanyň öňüni almak hakynda şahadatnama;

11) gämi radiostansiýasy baradaky ygtyýarnama we radiožurnal (eger gämide gämi radiostansiýasy bar bolsa);

12) gämi ekipažynyň şahslarynyň sanawy;

13) gämi žurnaly;

14) maşyn žurnaly (mehaniki hereketlendirijisi bolan gämiler üçin);

15) arassaçylyk žurnaly;

16) akdyrylýan hapa suwlar bilen baglylykdaky işleriň žurnaly;

17) zibil bilen baglylykdaky işleriň žurnaly;

18) nebit daşaýan tanker däl gämiler üçin, nebit bilen baglylykdaky işleriň žurnaly;

19) nebit tankerleri üçin, nebit bilen baglylykdaky işleriň žurnaly;

20) ýüzmäge hukugy hakynda gämi arassaçylyk şahadatnamasy;

21) klassifikasion şahadatnama;

22) gäminiň radioenjamlary boýunça howpsuzlygy hakynda şahadatnama;

23) enjamlary we üpjünçiligi üçin şahadatnama;

24) gämi goragy hakynda halkara şahadatnamasy;

25) howpsuz dolandyryş hakynda şahadatnama;

26) kompaniýanyň laýyklygy hakynda resminamanyň nusgasy;

27) gäminiň goralmagy hakynda şahadatnama.

Gämide Тürkmenistanyň kanunçylygynda we halkara şertnamalarynda, şeýle hem Klassifikasion jemgyýeti tarapyndan tassyklanylan düzgünlerde göz öňünde tutulan beýleki gämi resminamalary hem bolup biler.

2. Arassaçylyk, karantin we beýleki gözegçilikler üçin ulanylýan gämide ýük markasy hakynda şahadatnamasy we ölçeg şahadatnamasy bolman biler. Şeýle gäminiň sygymlylygy degişli şahadatnama bermek arkaly ýönekeýleşdirilen usul bilen kesgitlenilip bilner.

Kenarýaka ýüzüşini amala aşyrýan gämide, eger şu Kodeksiň 19-njy maddasynyň üçünji bölegine laýyklykda, gämilere gözegçiligi alyp barýan döwlet tehniki gözegçilik edaralary tarapyndan başgalar bellenilmedik bolsa, gämi, maşyn we arassaçylyk žurnallary bolman biler.

3. Daşary ýurtlara ýüzüşe çykýan gämileriň gämi resminamalarynyň bellenilen sanawyndan başga-da Türkmenistanyň halkara şertnamalarynda we Halkara deňiz guramasynyň konwensiýalarynda göz öňünde tutulan resminamalary bolmalydyr.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

22-nji madda. Kiçi göwrümli gämiler üçin gämi resminamalary

 

1. Kiçi göwrümli gämileriň şu aşakdaky gämi resminamalary bolmalydyr:

l) gämi petegi;

2) ýüzmäge ýaramlydygy hakynda şahadatnama;

3) gämi ekipažynyň şahslarynyň sanawy.

2. Şu maddanyň birinji böleginde görkezilen gämide bolmaly gämi petegi Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugy, gäminiň eýeçilik hukugy esasynda belli bir subýekte degişlidigini we gäminiň sygymlylygyny tassyklaýar.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

23-nji madda. Gämi resminamalaryny berýän edaralar

 

1. Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugy hakynda şahadatnama, gämi petegi we gämä eýeçilik hukugy hakynda şahadatnama  hem-de gäminiň ekipažynyň iň az düzümi hakynda şahadatnama gämini bellige alýan edara tarapyndan berilýär.

2. Ýüzmäge ýaramlydygy hakynda şahadatnamany, şu Kodeksiň 19-njy  maddasynyň ikinji we üçünji böleklerine laýyklykda, gämä tehniki gözegçiligi amala aşyrýan edara berýär.

3. Ölçeg şahadatnamasy, ýolagçy şahadatnamasy, ýüküň markasy hakynda şahadatnama, nebit bilen hapalanmanyň öňüni almak hakynda şahadatnama, akdyrylýan hapa suwlar bilen hapalanmanyň öňüni almak hakynda şahadatnama we zibil bilen hapalanmanyň öňüni almak hakynda şahadatnama Klassifikasion jemgyýet tarapyndan berilýär. Olaryň ygtyýar bermegi bilen, gämileriň käbir kategoriýalary ölçeg şahadatnamasyny ýa-da ýük markasy hakynda şahadatnamany edinmän
bilerler.

4. Halkara gatnawyny amala aşyrýan gämiler üçin Türkmenistanyň halkara   şertnamalarynda göz öňünde tutulan gämi resminamalary Klassifikasion jemgyýet tarapyndan berilýär.

5. Gämi radiobekedi üçin ygtyýarnama şu Kodeksiň 8-nji maddasyna laýyklykda berilýär.

6. Gäminiň ýüzmäge hukugy hakynda gämi arassaçylyk şahadatnamasy Türkmenistanyň Döwlet arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreş gullugynyň ýerli edaralary tarapyndan berilýär.

7. Şu maddada görkezilen resminamalaryň berlenligi üçin, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda ýygymlar alynýar.

 

24-nji madda. Daşary ýurt döwletiniň baýdagy astynda ýüzýän gäminiň gämi resminamalarynyň ykrar edilmegi

 

Daşary ýurt döwletiniň baýdagy astynda ýüzýän we Türkmenistanyň deňiz portlaryna gelýän gäminiň gämi resminamasyny ykrar etmek Türkmenistanyň halkara şertnamalary esasynda amala aşyrylýar.

 

25-nji madda. Gämi resminamalaryna bildirilýän talaplar

 

Gämide nusgasy şeýle resminamalary beren edara tarapyndan tassyklanylan, gämä eýeçilik hukugy hakynda şahadatnamadan we gämi peteginden başga, ähli gämi resminamalarynyň asyl nusgalary bolmalydyr.

 

26-njy madda. Gämi resminamalaryny ýöretmegiň kadalary. Gämi žurnalynyň saklanyşy

 

1. Gämi ekipažynyň şahslarynyň sanawy we şu Kodeksiň 21-nji maddasynyň birinji böleginiň 13-19-njy bentlerinde görkezilen gämi žurnallary degişlilikde, Suw ulaglary boýunça hem-de Balykçylyk boýunça ygtyýarly edaralar tarapyndan bellenilen düzgünlere laýyklykda ýöredilýär.

2. Gämi žurnaly soňky ýazgylaryň ýazylan gününden başlap, iki ýylyň dowamynda gämide saklanylýar. Şu görkezilen möhlet tamamlanandan soň, gämi žurnaly gämini bellige alan edara saklamaga tabşyrylýar.

3. Gämi žurnaly degişli maglumat almaga hukugy bolan şahslara tanyşmak üçin we onuň nusgasyny göçürip almak üçin berilýär.

Gämi Türkmenistanyň çäklerinden daşyna satylan halatynda, gämi žurnaly gäminiň satylmagyndan öňki döwre degişli maglumat almaga hukugy bolan şahslara onuň bilen tanyşmak we onuň nusgasyny göçürip almak üçin berilýär.

 

III BÖLÜM. GÄMILERIŇ WE OLARA BOLAN HUKUKLARYŇ BELLIGE ALNYŞY

 

27-nji madda. Türkmenistanyň gämileriniň sanawlary

 

1. Gämi Türkmenistanyň gämileriniň sanawlarynyň birinde bellige alynmaga degişlidir, şol sanda:

1) Döwlet gämi sanawynda;

2) gämi kitabynda;

3) berbout-çarter sanawynda.

2. Eýeçilik hukugy we gämi babatda beýleki zat-emläk hukuklary, şeýle-de oňa bolan hukuklaryň (ynançly dolandyryş, ipoteka we başgalar) çäklendirilmesi (borç ýüklenmesi) Döwlet gämi sanawynda ýa-da gämi kitabynda bellige alynmalydyr.

3. Döwlet gämi sanawynda ýa-da gäminiň gämi kitabynda gäminiň, gämä eýeçilik hukugynyň we gaýry zat-emläk hukuklarynyň, şeýle-de oňa bolan hukuklaryň çäklendirmeleriniň (borç ýüklenmeleriň) bellige alynmagy bellige alnan hukugyň bar bolmagynyň ýeke-täk subutnamasy bolup durýar we oňa diňe kazyýet tertibinde garşy çykyp bolar.

4. Şu Kodeksiň 19-njy maddasynyň ikinji bölegine laýyklykda, tehniki gözegçilik we gämileri klaslara bölüş edaralary tarapyndan tehniki gözegçiligi geçirilen gämiler Döwlet gämi sanawynda bellige alynmalydyr.

Tehniki gözegçiligi geçirýän edaralar tarapyndan tehniki gözegçilik amala aşyrylýan gämiler şu Kodeksiň 19-njy maddasynyň üçünji bölegine laýyklykda, gämi kitaplarynda bellige alynmaga degişlidir.

Katerler, şlýupkalar we gämä degişli bolan beýleki ýüzüş serişdeleri Döwlet gämi sanawynda we gämi kitaplarynda bellige alynmaga degişli däldir.

5. Şu Kodeksiň 12-nji maddasynyň dördünji bölegine laýyklykda, Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge wagtlaýyn hukuk berlen gämiler berbout-çarter sanawynda bellige alynmaga degişlidir.

6. Gämileriniň sanawlary olarda bar bolan maglumatlary almaga gyzyklanma  bildirýän islendik şahslar üçin açykdyr. Gyzyklanma bildirýan şahslaryň Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda bellenilen nyrh boýunça töleg töläp, gämi sanawlaryndan degişli suratda resmileşdirilen göçürmäni almaga haky bardyr.

 

28-nji madda. Diňe täjirçilik işine degişli bolmadyk hökümet işi üçin peýdalanylýan gämiler

 

1. Diňe täjirçilik işine degişli bolmadyk hökümet işi üçin peýdalanylýan gämileri bellige almak şu bölümde bellenilen düzgünlere laýyklykda  Döwlet  gämi sanawynda ýa-da gämi kitabynda amala aşyrylýar, muňa harby-kömekçi gämiler we serhet gämileri girmeýär.

2. Bellige alnyşy şu maddanyň birinji böleginde göz öňünde tutulanlardan başga hili tertipde amala aşyrylýan gämiler täjirçilik maksatlary üçin peýdalanylan halatynda, şu bölümde bellenilen düzgünlere laýyklykda gaýtadan bellige alnyp bilýärler.

 

29-njy madda. Gämileri bellige almagy amala aşyrýan edaralar

 

1. Şu Kodeksiň 19-njy maddasynyň ikinji böleginde görkezilen gämileriň bellige alynmagy Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan amala aşyrylýar, bellige alynmagy Balykçylyk boýunça ygtyýarly edara tarapyndan amala aşyrylýan balyk tutujy flotuň gämileri muňa degişli däldir.

2. Şu Kodeksiň 19-njy maddasynyň üçünji böleginde görkezilen gämileri bellige almak şeýle gämilere tehniki gözegçilik edýän edaralar tarapyndan amala aşyrylýar.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

30-njy madda. Gämileriň bellige alnanlygy üçin ýygymlar

 

Gämileriň Döwlet gämi sanawynda, gämi kitabynda we berbout-çarter sanawynda bellige alnanlygy üçin hem-de olara girizilýän islendik üýtgeşmeler üçin Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda bellenilen tertipde ýygym alynýar.

 

31-nji madda. Gämileri bellige almagyň şertleri

 

1. Gämi gämileriň sanawlarynyň diňe birinde bellige alnyp bilner.

2. Daşary ýurt döwletiniň gämileriniň sanawynda bellige alnan gämi daşary ýurt döwletiniň gämileriniň sanawyndan çykandan we gäminiň şeýle sanawdan çykanlygyny tassyklaýan şahadatnama görkezilenden soňra, Döwlet gämi sanawynda ýa-da gämi kitabynda bellige alnyp bilner.

Eger-de gämi Döwlet gämi sanawyndan ýa-da gämi kitabyndan bellenilen tertipde çykarylmadyk bolsa, gäminiň daşary ýurt döwletiniň sanawynda bellige alnanlygy ykrar edilmeýär.

 

32-nji madda. Gäminiň berbout-çarter sanawynda bellige alnyşy

 

1. Berbout-çarter sanawynda daşary ýurt döwletiniň gämileriniň sanawynda bellige alnan gämi, oňa şu Kodeksiň 12-nji maddasynyň dördünji bölegine laýyklykda Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugyň wagtlaýyn berlenligi hakyndaky çözgüdiň kabul edilen gününden beýläk, bir aýyň dowamynda bellige alynmaga degişlidir.

Gämini bellige almak berbout-çarter boýunça gämini frahtlaýanyň arzasy esasynda amala aşyrylýar, şunda onuň ýanyna bellige almak üçin zerur bolan aşakdaky resminamalar hem goşulýar:

1) eger-de ipoteka ýa-da borç ýüklenme bellenilen bolsa, gäminiň eýesini we gäminiň bellige alnan ipotekasyna ýa-da gäminiň bellige alnan şonuň ýaly häsiýetli borç ýüklenmesine girew saklaýjysyny görkezmek bilen gämi baýdagynyň çalşylmagyndan öň bellige alnan wagtyndaky daşary ýurt döwletiniň gämileriň sanawyndan göçürme;

2) gäminiň eýesiniň we gäminiň bellige alnan ipotekasynyň ýa-da gäminiň şonuň ýaly häsiýetli bellige alnan borç ýüklenmesiniň girew saklaýjysynyň gämini Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astyna geçirmegi barada ýazmaça görnüşdäki razyçylygy;

3) gäminiň baýdagynyň çalşylmagyndan öň bellige alnan wagtyna degişli,   daşary ýurt döwletiniň ygtyýarly häkimiýetleri tarapyndan berlen, şeýle döwletiň baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugynyň gämä Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugynyň berilmeli möhletinde wagtlaýyn togtadylandygyny tassyklaýan resminama;

4) berbout-çarteriň asyl nusgasy we nusgasy;

5) ýüzmäge ýaramlylyk hakyndaky şahadatnama;

6) ölçeg şahadatnamasy;

7) ýolagçy şahadatnamasy (ýolagçy gatnadýan gämi üçin);

8) gämä Halkara deňiz guramasy tarapyndan berlen identifikasion bellik hakyndaky maglumatlar;

9) berbout-çarter boýunça frahtlaýanyň şu Kodeksiň 12-nji maddasynyň birinji bölegine laýyklykda gäminiň eýesine bildirilýän talaplaryna laýyk gelýändigini tassyklaýan resminama.

2. Gämi berbout-çarter sanawynda bellige alnanda, gämä Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugyň wagtlaýyn berilmegi hakyndaky çözgütde görkezilen möhlete Türkmenistanyň Döwlet baýdagy astynda ýüzmäge hukugy hakyndaky şahadatnama berilýär.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

33-nji madda. Döwlet gämi sanawyna ýa-da gämi kitabyna girizilmäge degişli maglumatlar

 

1. Gämileriň bellige alynmagy Döwlet gämi sanawynda ýa-da gämi kitabynda gäminiň eýesiniň (eýeleriniň) adyna amala aşyrylýar.

2. Döwlet gämi sanawyna ýa-da gämi kitabyna aşakdaky esasy maglumatlar girizilýär:

1) gäminiň tertip boýunça bellige alnan belgisi we onuň bellige alnan senesi;

2) gäminiň ady (häzirki hem öňki), gäminiň şondan öňki bellige alnan porty (ýeri) hem-de onuň ýatyrylan senesi (eger şeýle ýagdaýlar bar bolsa);

3) gäminiň bellige alnan portunyň (ýeriniň) ady we Halkara deňiz guramasy tarapyndan gämä berlen identifikasion belgi;

4) gäminiň çagyryş signaly;

5) gämini guran werfiň ady, ýeri we gurlan ýyly;

6) gäminiň görnüşi we niýetlenilen maksady, onuň ýüzýän sebiti;

7) gäminiň esasy tehniki häsiýetnamalary, şol sanda gäminiň sygymlylygy (umumy we sap sygymlylygy), doly ýük göterijiligi we esasy ölçegleri;

8) gäminiň eýesiniň (eýeleriniň) ady, raýatlygy we salgysy;

9) eger gäminiň birnäçe eýesi bar bolsa, umumy paýly eýeçilikde her bir eýä düşýän paý;

10) gämä ýa-da gäminiň bir bölegine bolan eýeçilik hukugynyň döremeginiň esaslary (satmak - satyn almak şertnamasy, gämini gurmak şertnamasy, we başgalar);

11) eger gäminiň eýesi däl bolsa, gämä wagtlaýyn eýelik edýäniň ady we salgysy;

12) gämi ynançly dolandyryja dolandyrmak üçin berlende onuň ady we salgysy;

13) eger gäminiň ipotekasy şu Kodeksiň 342-nji we 343-nji maddalaryna laýyklykda bellenen bolsa, şol bellige alnan ipotekasy hakyndaky maglumatlar;

14) gäminiň Döwlet gämi sanawyndan ýa-da gämi kitabyndan çykarylmagyna bolan esas we onuň çykarylan senesi.

3. Gämi daşary ýurt döwletiniň baýdagynyň astyna wagtlaýyn geçirilende Döwlet gämi sanawyna ýa-da gämi kitabyna aşakdaky maglumatlar hem girizilýär:

1) gämini daşary ýurt döwletiniň baýdagynyň astyna geçirmek hakyndaky çözgüdi kabul eden ýerine ýetiriji häkimiýetiň merkezi edarasynyň görkezilmegi we şeýle çözgüdiň kabul edilen senesi;

2) gäminiň daşary ýurt döwletiniň baýdagynyň astyna geçirilmegine ygtyýar berilýän möhlet;

3) gämä öz baýdagynyň astynda ýüzmäge ygtyýar beren döwletiň ady;

4) Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugynyň togtadylan senesi.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky we 2017-nji ýylyň 25-nji noýabryndaky Türkmenistanyň Kanunlarynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda; 2017 ý., № 4, 168-nji madda).

 

34-nji madda. Berbout-çarter sanawyna girizilmäge degişli maglumatlar

 

1. Berbout-çarter sanawynda gämileri bellige almak gämini berbout-çarter boýunça frahtlaýanyň adyna amala aşyrylýar.

2. Berbout-çarter sanawyna şu aşakdaky esasy maglumatlar girizilýär:

1) gäminiň ady;

2) gäminiň eýesiniň ady we salgysy;

3) berbout-çarter boýunça gämini frahtlaýanyň ady we salgysy;

4) berbout-çarteriň baglaşylan senesi we onuň hereket ediş möhleti;

5) gämä Türkmenistanyň Döwlet baýdagy astynda ýüzmek hukugy berlen möhletiň tamamlanýan senesi;

6) gäminiň baýdagynyň göniden-göni çalşylmazyndan öň bellige alnan daşary ýurt döwletiniň gämileriniň sanawy hakyndaky maglumatlar, şunda şeýle sanaw ýöredilýän döwletiň kanunçylygynyň gämä bolan eýeçilik hukugy barada, şeýle-de gämi üçin ipoteka ýa-da şeýle sanawda bellige alnan şonuň ýaly häsiýetdäki borç ýüklenme boýunça ulanylýandygy görkezilýär.

Gäminiň ipotekasynyň ýa-da gäminiň şonuň ýaly häsiýetli borç ýüklenmesiniň girew saklaýjysynyň haýyşy boýunça, berbout-çarter sanawyna girew saklaýjynyň ady hem-de gäminiň baýdagy çalşylmazdan öň, daşary ýurt döwletiniň gämileriniň sanawynda bellige alnan gäminiň ipotekasynyň ýa-da gäminiň şonuň ýaly häsiýetdäki borç ýüklenmä degişli beýleki maglumatlar girizilip bilner.

 

35-nji madda. Gämileriň sanawlaryna girizilýän maglumatlaryň üýtgemegi hakynda habar bermek borjy

 

Gäminiň eýesi ýa-da berbout-çarter boýunça gämini frahtlaýan Döwlet gämi sanawyna, gämi kitabyna ýa-da berbout-çarter sanawyna girizilýän maglumatlaryň islendik üýtgemeleri hakynda, şeýle üýtgetmäniň özüne mälim bolan gününden beýläk iki hepdäniň içinde, gäminiň bellige alnan edarasyna habar bermäge borçludyr.

 

36-njy madda. Gurlan gäminiň we Türkmenistanyň çäginden daşarda satyn alnan gäminiň ilkibaşdaky bellige alnyşy

 

Gurlan gäminiň ilkibaşdaky bellige alnyşy Döwlet gämi sanawynda ýa-da gämi kitabynda onuň suwa goýberilen gününden beýläk bir аýуň dowamynda amala aşyrylmalydyr, Türkmenistanyň çäginden daşarda satyn alnan gämi bolsa, - Türkmenistanyň deňiz portuna gelen gününden beýläk bir aýyň dowamynda bellige alynmalydyr.

 

37-nji madda. Gäminiň gaýtadan bellige alnyşy

 

Eger bir hadysanyň netijesinde ýa-da başga sebäplere görä, gämi Döwlet gämi sanawyna ýa-da gämi kitabyna öň girizilen maglumatlara laýyk gelmegini bes etse, onda gäminiň ýüzmäge ýaramlydygy anyklanylandan we ýüzüşe ýaramlydygy hakyndaky şahadatnama alnandan soň, gämi gaýtadan bellige alynýar.

 

38-nji madda. Gäminiň bellige alnanlygyny tassyklaýan gämi resminamalarynyň ýitirilmegi

 

1. Eger-de Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugy hakyndaky şahadatnamasy ýa-da gämi petegi ýitirilen halatynda, şonuň ýaly resminamalaryň öwezlik nusgalary gämini bellige alan edara tarapyndan berilýär.

2. Eger şu maddanyň birinji böleginde görkezilen gämi resminamalary gäminiň Türkmenistanyň çäginden daşarda bolan wagtynda ýitirilen bolsa, Türkmenistanyň konsullyk edarasy tarapyndan, gäminiň kapitanynyň arzasy esasynda, Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzmäge hukugy hakynda wagtlaýyn şahadatnama ýa-da wagtlaýyn gämi petegi berilýär, gämi Türkmenistanyň portuna gelenden soň, şeýle gämi resminamalarynyň öwezlik nusgalaryny almak üçin, olar on günüň içinde gäminiň bellige alnan edarasyna berilmelidir.

 

39-njy madda. Gämini we oňa bolan hukuklary bellige almakdan ýüz öwürmek

 

Şu aşakdaky ýagdaýlarda gämini we oňa bolan hukuklary bellige almakdan ýüz öwrülip bilner, ýagny:

1) bellige almak hakyndaky arza bilen degişli däl şahs ýüzlenen bolsa;

2) gämini öňki gämileriň sanawyndan çykarmak hakyndaky şu Kodeksiň 31-nji  maddasynyň ikinji böleginiň birinji bendinde göz öňünde tutulan talaplar berjaý edilmedik bolsa;

3) gämä bolan hukuklary bellige aldyrmak üçin berlen resminamalarda Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan talaplar berjaý edilmedik bolsa;

4) gämi hakynda hukuk belleýji resminamany beren şahsyň gämä görkezme bermek hukugyna ygtyýary bolmasa;

5) gämi hakynda hukuk belleýji resminama arza berijiniň gämä hukugynyň ýoklugyny subut edýän bolsa;

6) arza berijiniň bellige alynmagyny haýyş edýän, gämä bolan hukuklary şu Kodekse laýyklykda bellige alynmaga degişli hukuklar däl bolsa.

 

40-njy madda. Gäminiň Döwlet gämi sanawyndan ýa-da gämi kitabyndan çykarylmagy

 

Şu aşakda agzalyp geçilýän, ýagny:

1) heläk bolan ýa-da dereksiz ýiten;

2) konstruktiw heläk bolan;

3) üýtgedilip gurulmagy ýa-da beýleki üýtgetmeler netijesinde hilini ýitiren;

4) şu Kodeksiň 12-nji maddasynyň birinji böleginde göz öňünde tutulan talaplara laýyk gelmegini bes eden,

gämi Döwlet gämi sanawyndan ýa-da gämi kitabyndan hökmany çykarylmaga degişlidir.

 

41-nji madda. Dereksiz ýiten gämi

 

Eger gämi hakynda soňky habaryň gelen ýerinden barmaly portuna çenli kadaly şertlerde geçmek üçin zerur bolan möhletden iki esse köp möhlet içinde gämiden hiç hili habar gowuşmasa, gämi dereksiz ýiten hasap edilýär. Gämini dereksiz ýiten diýip ykrar etmek üçin zerur bolan möhlet gämi hakynda soňky habar gelen gününden soň, bir aýdan az bolup we üç aýdan köp bolup bilmez, harby hereketleriň bolýan şertlerinde alty aýdan az bolup bilmez.

 

42-nji madda. Konstruktiw heläk bolan gämi

 

Şu aşakda agzalyp geçilýän halatlarda zeper ýetirilen gämi konstruktiw heläk bolan gämi hasaplanylýar:

1) eger gäminiň bolýan ýerinde, gäminiň äkidilip bilinjek islendik başga ýerinde gämi gaýtadan dikeldilip bilinmejek bolsa;

2) gämini abatlamak ykdysady taýdan maksadalaýyk däl bolsa.

 

43-nji madda. Gäminiň bellige alnan portunyň (ýeriniň) üýtgemegi

 

1. Gäminiň bellige alnan porty (ýeri) gämä eýelik edýäniň arzasy boýunça üýtgedilip bilner.

2. Gäminiň bellige alnan portunyň (ýeriniň) üýtgemegi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda bellige alynmalydyr.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

44-nji madda. Gäminiň bellige alnyş düzgünleriniň bozulanlygy üçin jogapkärçilik

 

Gäminiň hökmany bellige alynmagyndan boýun gaçyrýan, şeýle-de gämini şu Kodeksiň düzgünlerini bozmak bilen bellige aldyran ýa-da gämileriň sanawlaryna girizilýän maglumatlaryň üýtgänligi hakynda habar bermek borjuny bozan şahs Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan jogapkärçiligi çekýär.

 

IV BÖLÜM. GÄMINIŇ EKIPAŽY. GÄMINIŇ KAPITANY

 

1 bap. Gäminiň ekipažy

 

45-nji madda. Gäminiň ekipažynyň düzümi

 

1. Gäminiň ekipažynyň düzümine gäminiň kapitany, gäminiň komanda düzümindäki beýleki şahslar we gämi komandasy girýär.

2. Gäminiň komanda düzümine kapitandan başga, gäminiň kapitanynyň kömekçileri, mehanikler, elektrik mehanikler, radio hünärmenleri we lukmanlar girýär. Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara we Balykçylyk boýunça ygtyýarly  edara tarapyndan gäminiň komanda düzümine beýleki hünärmenler hem girizilip bilner.

3. Gämi komandasy gäminiň komanda düzümine degişli däl şahslardan ybarat bolýar.

 

46-njy madda. Gäminiň ekipažynyň iň az düzümi

 

1. Gäminiň bortunda gäminiň ekipažynyň iň az düzümi bolmalydyr, ol gäminiň howpsuz ýüzmegini we daşky gurşawy gorap saklamagyny doly üpjün etmäge ukyply bolmalydyr.

2. Gäminiň ekipažynyň iň az düzümi balyk tutujy flotuň gämisi hasaba alynmazdan, gäminiň görnüşine we wezipesine, şeýle-de gäminiň ýüzýän sebitine baglylykda, Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara  tarapyndan, balyk tutujy flotuň gämileriniňki – Balykçylyk boýunça ygtyýarly edara tarapyndan kärdeşler arkalaşyklarynyň degişli edarasy bilen ylalaşylmak boýunça bellenilýar.

3. Gäminiň ekipažynyň gäminiň howpsuz ýüzmegini we daşky gurşawy gorap saklamagyny üpjün edýän iň az düzümi hakyndaky şahadatnama, gämini bellige alan Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara ýa-da Balykçylyk boýunça ygtyýarly edara tarapyndan berilýär.

 

47-nji madda. Gäminiň ekipaž agzalarynyň diplomlaşdyrylmagy

 

1. Gäminiň ekipaž agzalarynyň wezipelerini eýelemäge gämileriň ekipaž agzalaryny diplomlaşdyrmak hakyndaky Düzgünnama laýyklykda Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan berilýän diplomlary we kwalifikasion şahadatnamalary bolan şahslar goýberilýär.

2. Gäminiň ekipaž agzalary öz diplomlaryna we kwalifikasion şahadatnamalaryna laýyklykda öz borçlaryny ýerine ýetiren halatynda başarjansyzlygy, hereketleri (hereketsizlikleri) netijesinde adamlaryň janyna, deňizdäki emlägiň abat saklanmagyna göniden-göni howp salýan ýa-da deňiz gurşawyna zyýan ýetirýän halatlarynda, Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edaranyň çözgüdi esasynda olaryň diplomlary we kwalifikasion şahadatnamalary elinden alnyp ýa-da ýatyrylyp, ýa-da olaryň hereketi togtadylyp bilner.

3. Gämileriň ekipaž agzalaryny diplomlaşdyrmak hakyndaky Düzgünnama Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan tassyklanylýar.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

48-nji madda. Gämide işlemäge ygtyýar berilýän şahslaryň saglyk ýagdaýyna bildirilýän talaplar

 

Gämide işlemäge saglyk ýagdaýy boýunça şeýle işde işläp biljekdigini tassyklaýan şahadatnamalary bolan adamlara ygtyýarlyk berilýär, şeýle şahadatnamalar degişli lukmançylyk edarasy tarapyndan berilýär.

 

49-njy madda. Gäminiň ekipaž agzalarynyň raýatlygy

 

1. Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzýän gäminiň ekipažynyň düzüminde Türkmenistanyň raýatlaryndan başga-da daşary ýurt raýatlary we raýatlygy bolmadyk şahslar hem bolup bilerler.

2. Daşary ýurt raýatlarynyň we raýatlygy bolmadyk şahslaryň gäminiň ekipažynyň düzümine girip bilmeginiň şertleri Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan kesgitlenilýär.

 

50-nji madda. Gämidäki zähmet gatnaşyklary

 

1. Gäminiň ekipaž agzalaryny işe kabul etmegiň tertibi, olaryň hukuklary we borçlary, zähmet şertleri we zähmet haklary, şeýle-de olary işden boşatmagyň tertibi hem-de esaslary Türkmenistanyň zähmet hakyndaky kanunçylygy, şu Kodeks, Gämilerde gulluk etmegiň tertipnamasy we Gäminiň ekipaž agzalarynyň düzgün-nyzamy hakynda tertipnama, köpçülikleýin we zähmet şertnamalary arkaly kesgitlenilýär.

2. Gäminiň kapitanynyň razyçylygy bolmasa, hiç kim gäminiň ekipaž agzasy bolup işlemäge kabul edilip bilinmez.

3. Gämilerde gulluk etmegiň tertipnamasy we Gäminiň ekipaž agzalarynyň düzgün-nyzamy hakynda tertipnama Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan tassyklanylýar.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

51-nji madda. Gäminiň ekipaž agzalarynyň repatriasiýasy

 

1. Türkmenistanyň çäginden daşarda bolan gäminiň ekipaž agzalarynyň aşakdaky halatlarda repatriasiýa haklary bardyr:

1) zähmet şertnamasynyň hereket ediş möhleti tamamlananda;

2) gäminiň eýesiniň ýa-da gäminiň ekipaž agzasynyň islegi boýunça Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, zähmet şertnamasy ýatyrylan wagtynda;

3) gämi heläkçiliginde;

4) gämiden daşarky ýerde bejerilmegi talap edilýän näsaglyk (şikesler) bolanda;

5) gäminiň kapitany tarapyndan Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda gulluk borçlaryny ýerine ýetirmekden çetleşdirilende;

6) bankrotlyga düşmek, gäminiň satylmagy ýa-da bellige alan döwletiň üýtgemegi sebäpli, gämä eýelik edýän tarapyndan gäminiň ekipaž agzalarynyň öňünde Türkmenistanyň kanunçylygyna we zähmet şertnamalaryna laýyklykda öz borçlaryny berjaý edip bilmese;

7) ekipaž agzalarynyň razylygy bolmazdan, gäminiň harby hereketleriň bolýan ýerine ýa-da epidemiýa howply ýere iberilende.

2. Repatriasiýa gämi ekipažynyň isleglerine görä:

1) onuň ýaşaýan döwletine;

2) gämä işe kabul edilen portuna;

3) gäminiň ekipaž agzalygyna hakyna tutulan halatynda görkezilen başga ýere, amala aýyrylýar.

3. Gämä eýelik edýän repatriasiýany degişli derejede we çalt guramaga borçludyr, bu howa ulagy arkaly hem amala aşyrylyp bilner, onuň ýok halatynda ýa-da taraplaryň ylalaşmagy boýunça – ulaglaryň beýleki görnüşlerinde amala aşyrylyp bilner.

4. Repatriasiýa üçin çykdajylar gämä eýelik edýäniň hasabyna amala aşyrylýar. Repatriasiýa üçin çykdajylar:

1) repatriasiýa ýerine barmak üçin ýoluň bahasyny;

2) gäminiň ekipaž agzasynyň gämiden gaýdan pursatyndan repatriasiýa ýerine barýan pursatyna çenli iýmitiniň we ýaşaýyş ýeriniň bahasyny;

3) gäminiň ekipaž agzasynyň näsaglyk ýagdaýy ýüze çykanda, ol repatriasiýa ýerine barmaga ýarawly bolýança, saglygyny bejertmegi;

4) repatriasiýa ýerine çenli otuz kilogram goşunyň äkidilmegini;

5) gäminiň ekipaž agzasynyň gämiden gaýdan pursatyndan watanyna dolanylýan ýere barýan pursatyna çenli zähmet şertnamasy boýunça iş hakyny öz içine alýar.

5. Eger gäminiň ekipaž agzasynyň watana dolanmagyna getiren sebäpler zähmet borçlaryny ýerine ýetirýän wagtynda onuň öz günäsi bilen ýüze çykan bolsa, gämä eýelik edýäniň Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda çykdajylarynyň öwezini dolmaga haky bardyr.

 

52-nji madda. Gäminiň ekipaž agzasynyň şahsy emlägi

 

1. Gämi bilen bolan hadysa netijesinde gäminiň ekipaž agzasynyň emlägi ýok bolan ýa-da şeýle emläge zeper ýeten (zaýalanan) halatynda gämä eýelik edýän ekipaž agzasyna ýetirilen zyýanyň öwezini dolmaga borçludyr.

2. Eger gämi bilen bolan hadysada gäminiň ekipaž agzasy günäkär diýlip ykrar edilse, onda emläge ýetirilen zyýanyň öwezi dolunmaýar.

 

53-nji madda. Gämä eýelik edýäniň borçlary

 

1. Gämä eýelik edýän ekipaž agzalarynyň gämide bolýan wagtynda olara:

1) howpsuz zähmet şertlerini;

2) saglygynyň goralmagyny we olara kwalifisirlenen medisina kömeginiň berilmegini;

3) zerur halas ediş serişdeleriniň bolmagyny (gäminiň ekipažynyň we ýolagçylaryň hemmesi üçin);

4) suwuň we iýmit önümleriniň bökdençsiz bolmagyny;

5) dynç almak, nahar edinmek, medisina, medeni we durmuş hyzmatyny etmek üçin arassaçylyk-gigiýena kadalaryna laýyk gelýän otaglaryň bolmagyny üpjün etmäge borçludyr.

2. Gämä eýelik edýän Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda:

1) gäminiň ekipaž agzalarynyň zähmet borçlaryny ýerine ýetirýän wagtynda olaryň janyny we saglygyny;

2) gäminiň ekipaž agzalarynyň zähmet hakyny hem-de olaryň repatriasiýa üçin edilýän çykdajylary hem goşmak bilen beýleki pullary ätiýaçlandyrmaga borçludyr.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

2 bap. Gäminiň kapitany

 

54-nji madda. Gäminiň kapitanynyň gämini dolandyrmak we beýleki borçlary

 

Gäminiň kapitanyna gämini dolandyrmak, şol sanda gämini sürmek, gäminiň howpsuz ýüzmegini üpjün etmek, gämide tertip-düzgüni saklamak, gämä, ondaky adamlara we ýüke zeper ýetmeginiň öňüni almak, daşky gurşawy goramak ýaly çäreleri görmek boýunça borçlar ýüklenilýär.

 

55-nji madda. Gäminiň kapitanynyň deňizde heläkçilige uçran her bir şahsa kömek etmek borjy

 

1. Eger gäminiň kapitany öz gämisine we ondaky adamlara çynlakaý howp döretmezden, kömek edip biljek bolsa, onda deňizde heläkçilige uçran her bir şahsa kömek etmäge borçludyr.

2. Şu maddanyň birinji böleginde görkezilen borjuny bozanlygy üçin, kapitan Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, jenaýat jogapkärçiligini çekýär.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

56-njy madda. Gäminiň kapitanynyň gämiler çaknyşanlaryndan soň kömek etmek borjy

 

1. Eger her bir çaknyşan gäminiň kapitany öz ýolagçylaryna, gäminiň ekipaž agzalaryna we öz gämisine çynlakaý howp döretmezden kömek edip biljek bolsa, çaknyşan beýleki gämä, onuň ýolagçylaryna we ekipaž agzalaryna kömek etmäge borçludyr.

2. Eger mümkinçilik bolsa, gämileriň kapitanlary öz gämileriniň atlaryny, olaryň bellige alnan portlary, şeýle-de özleriniň ugran we barmaly portlaryny biri-birine habar bermäge borçludyrlar.

3. Gäminiň kapitany tarapyndan şu maddanyň birinji we ikinji böleklerinde görkezilen borçlaryň bozulanlygy üçin, gämä eýelik edýän jogapkärçilik çekmeýär.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

57-nji madda. Gäminiň kapitanynyň gaýragoýulmasyz medisina kömegini bermek borjy

 

1. Eger gäminiň bortundaky şahs gäminiň deňizde ýüzüp ýören wagtynda berlip bilinmejek gaýragoýulmasyz medisina kömegine mätäç bolsa, gäminiň kapitany ýakynda ýerleşýän porta girmäge ýa-da şeýle ýagdaýdaky näsag şahsy ýakyndaky porta eltmek üçin çäre görüp, bu barada gämä eýelik edýäne habar bermäge borçludyr, şeýle-de gämi daşary ýurt portuna girende ýa-da näsag şahs daşary ýurt portuna eltilende, Türkmenistanyň konsullyk edarasyna habar bermäge borçludyr.

2. Kapitan ýokanç kesele sezewar bolandyr diýlip güman edilýän şahsy aýry saklamaga borçludyr.

 

58-nji madda. Gäminiň kapitanynyň harby hereketleri halatyndaky ýa-da uruş howpunyň beýleki halatlaryndaky borçlary

 

Gäminiň ugramaly portunyň ýa-da barmaly portunyň ýerleşýän sebitinde ýa-da gäminiň geçip gitmeli sebitinde harby hereketleriň bolýan halatynda, şeýle-de uruş howpunyň beýleki halatlarynda, gäminiň kapitany gäminiň, ondaky adamlaryň, resminamalaryň, şeýle-de ýükleriň we beýleki emläkleriň ýok edilmegine, olara zeper ýetirilmegine we olaryň eýelenmegine ýol berilmezlik üçin ähli çäreleri görmäge borçludyr.

 

59-njy madda. Gäminiň ekipaž tarapyndan taşlanyp gidilmegi

 

Eger gäminiň kapitanynyň pikirine görä, gämä gutulgysyz heläkçilik howpy abanýan bolsa, gäminiň kapitany gämidäki ýolagçylary halas etmek boýunça ähli çäreleri görenden soň, gäminiň ekipaž agzalaryna gämini taşlap gitmäge rugsat berýär. Gäminiň kapitany gämi žurnalyny, maşyn žurnalyny we radio žurnalyny, şol gatnawyň kartalaryny, nawigasion abzallaryň lentalaryny, resminamalary we gymmatly zatlary halas etmek barada özüne bagly çäreleri görenden soň, iň soňundan gämini taşlap gidýär.

 

60-njy madda. Gämide tertip-düzgüni saklamak

 

1. Gäminiň kapitanynyň öz ygtyýarlyklarynyň çäklerinde berýän görkezmeleri gämidäki ähli şahslar tarapyndan ýerine ýetirilmäge degişlidir.

2. Gäminiň kapitanynyň Türkmenistanyň kanunçylygyna we Gäminiň ekipaž agzalarynyň düzgün-nyzamy hakynda tertipnama laýyklykda, ekipaž agzalaryna höweslendiriş çärelerini ulanmaga we düzgün-nyzam temmisini bermäge haky bardyr.

Gäminiň kapitanynyň zerur bolan halatynda ekipažyň islendik agzasyny öz borçlaryny ýerine ýetirmekden çetleşdirmäge haky bardyr. Şeýle halatda degişli suratda şu Kodeksiň 51-nji maddasynda bellenilen düzgünler ulanylýar.

3. Gäminiň kapitanynyň Türkmenistanyň jenaýat kanunçylygynda göz öňünde tutulan jenaýatçylyk alamatlary bolmadyk, ýöne gämä ýa-da ondaky  adamlara  we emläge howp salýan hereketleri eden şahsy çetleşdirmäge haky bardyr.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

61-nji madda. Gäminiň kapitany anyklaýyş edarasy hökmünde

 

1. Ýüzüşde bolup ýören gämide Türkmenistanyň jenaýat kanunçylygynda göz öňünde tutulan jenaýatyň alamatlary ýüze çykarylan halatynda gäminiň kapitany Türkmenistanyň jenaýat-iş ýörediş kanunçylygyna gollanyp, anyklaýyş edarasynyň wezipesini ýerine ýetirýär.

2. Gäminiň kapitany Türkmenistanyň jenaýat kanunçylygynda göz öňünde tutulan jenaýaty etmekde güman edilýän şahsy tutup, ony gäminiň Türkmenistanda girjek ilkinji portundaky ygtyýarly edaralara berýänçä, saklamaga haklydyr. Zerur bolan halatynda gäminiň kapitany, şeýle şahsy anyklaýyş materiallary bilen bilelikde, Türkmenistanyň Döwlet baýdagynyň astynda ýüzýän başga bir gämi bilen Türkmenistana ibermelidir.

Gäminiň kapitany, eger bu Türkmenistanyň halkara şertnamasynda göz öňünde tutulan bolsa, deňiz gämi gatnawynyň howpsuzlygyna garşy jenaýat etdi diýip hasap etmäge gäminiň kapitanynda esas bolanda, ol şahsy daşary ýurt döwletiniň ygtyýarly edaralaryna bermäge haklydyr, ýöne Türkmenistanyň raýaty muňa girmeýär. Şeýle halatda gäminiň kapitany, eger hakykatda amala aşyrmaga mümkinçilik bar bolsa, gämi daşary ýurt döwletiniň çäk deňzine girmezden öň, onuň ygtyýarly edaralaryna özüniň şeýle şahsy olara bermek hyýalynyň bardygyny we ony bermegiň sebäplerini habar etmäge, şeýle-de şol görkezilen edaralara bar bolan subutnamalary bermäge borçludyr.

3. Türkmenistanyň portlarynda bolan wagtynda gämide Türkmenistanyň jenaýat kanunçylygynda göz öňünde tutulan jenaýatyň alamatlary ýüze çykarylan halatynda, gäminiň kapitany bu barada ygtyýarly edaralara haýal etmän habar etmäge hem-de hadysanyň bolan ýeriniň goralmagyny üpjün etmäge borçludyr.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky we 2016-njy ýylyň 12-nji ýanwaryndaky Türkmenistanyň Kanunlarynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda; 2016 ý., № 1, 13-nji madda).

 

62-nji madda. Gämide wesýetnama galdyrylan, çaga dogrulan we adam aradan çykan halatlarynda gämi kapitanynyň borçlary

 

1. Gäminiň kapitany gämi ýüzüp ýören wagtynda gämidäki şahsyň wesýetnamasyny tassyklamaga haklydyr. Gäminiň kapitany tarapyndan tassyklanan wesýetnama onuň notarial tassyklanmagy bilen deň hasap edilýär.

2. Gäminiň kapitany gämide çaganyň dünýä inen her bir halaty barada hem-de gämide her bir ölüm halaty barada gämi žurnalynda ýazgy etmäge borçludyr.

3. Gäminiň kapitany aradan çykan adamyň ýakyn garyndaşlarynyň birine ýa-da aradan çykanyň ärine (aýalyna) onuň aradan çykandygyny mälim etmäge hem-de aradan çykanyň jesedini zaýalaman saklamak we ony watanyna ibermek boýunça degişli çäreleri görmäge borçludyr. Şeýle mümkinçilik bolmadyk ýagdaýynda, gäminiň kapitany aradan çykan adamyň jesedini gömmäge ýa-da ony kremasiýa edip küle öwrülen jesedini guta salyp, watanyna ibermäge borçludyr.

Aýratyn halatda, eger gämi açyk deňizde uzak wagtlap bolmaly bolsa, aradan çykan adamyň jesedi hem saklanyp bilinmejek bolsa, gäminiň kapitany aradan çykanyň jesedini deňiz dessuryna laýyklykda deňze tabşyrmaga haklydyr, bu barada bolsa degişli delilnama düzülmelidir.

4. Gäminiň kapitany aradan çykan adamyň emläginiň atma-at geçirilen ýazgysyna laýyklykda, gäminiň Türkmenistanda giräýjek ilkinji portunyň kapitanyna berilýänçä, aradan çykanyň gämidäki emläginiň atma-at geçirilen ýazgysyny düzmegi we onuň abat saklanmagyny üpjün etmelidir.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

63-nji madda. Gäminiň kapitany gämä eýelik edýäniň we ýüke eýelik edýäniň wekili hökmünde

 

Eger-de ýerinde gämä eýelik edýäniň ýa-da ýüke eýelik edýäniň başga wekilleri bolmadyk halatynda, gäminiň kapitany özüniň gulluk ýagdaýyna görä, gäminiň, ýüküň ýa-da ýüzüş hajatlary, şeýle-de oňa ynanylan gäminiň emläkleri bilen baglanyşykly şertleşikler babatynda, gämä eýelik edýäniň we ýüke eýelik edýäniň wekili hökmünde ykrar edilýär.

 

64-nji madda. Ýüzüşi dowam etdirmek üçin pul serişdelerine bolan gaýragoýulmasyz zerurlyk

 

1. Gäminiň kapitany gatnaw wagtynda ýüzüşi dowam etdirmek, hususan-da gämini abatlamak ýa-da ekipaž agzalaryny saklamak üçin gaýragoýulmasyz zerurlyk ýüze çykan halatynda, eger-de gämä eýelik edýäniň görkezmesini almaga mümkinçiligiň ýa-da wagtyň bolmadyk ýagdaýynda, ýüzüşi dowam etmek üçin, kapitana ynanylan zerur bolmadyk gämi emläginiň bir bölegini satmaga haklydyr.

Gäminiň kapitany ýüzüşi dowam etdirmek üçin, gämä eýelik edýän we ýüke eýelik edýän üçin has az ýitgili serişdeleri almak usulyny saýlap almaga borçludyr.

2. Gämä eýelik edýän satylan ýüküň bahasyny oňa eýelik edýäne töleýär, muňa ýüküň satylmagy netijesinde çekilen zyýan umumy awariýa alamatlarynyň netijesine gabat gelýän ýa-da ýüküň satylmagynyň diňe ýüküň bähbidi üçin edilen halatlary degişli däldir.

 

65-nji madda. Gäminiň kapitanynyň borçlarynyň gäminiň kapitanynyň uly kömekçisiniň üstüne ýüklenilmegi

 

Gäminiň kapitany aradan çykan, näsaglan halatynda ýa-da gäminiň kapitanynyň öz gulluk borçlaryny ýerine ýetirmegine päsgel berýän gaýry sebäpler ýüze çyksa, gämä eýelik edýäniň görkezmesi alynýança gäminiň kapitanynyň wezipe borçlary gäminiň kapitanynyň uly kömekçisiniň üstüne ýüklenilýär.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

V BÖLÜM. DEŇIZ SÖWDÄ PORTY

 

66-njy madda. Deňiz söwda portunyň hukuk statusy

 

1. Deňiz söwda portunyň hukuk statusy şu Kodeks bilen we Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen kesgitlenilýär.

2. Deňiz söwda porty gämilere, ýolagçylara we ýüklere hyzmat etmek, şeýle-de söwda deňiz gatnawy bilen baglanyşykly beýleki işleri amala aşyrmak üçin niýetlenen, umumylykda peýdalanylýan ulag döwlet kärhanasy bolup durýar.

Deňiz söwda porty halkara gämi gatnawy üçin açyk bolup durýar.

3. Deňiz söwda portundan peýdalanmagyň düzgünleri, portdaky gämi gatnawynyň Düzgünleri Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan tassyklanylýar. Bu düzgünler deňiz söwda portundan peýdalanýanlaryň ählisi üçin hökmanydyr.

4. Harby gämileriň we täjirçilige degişli bolmadyk beýleki daşary ýurt gämileriniň deňiz söwda portuna girmegine Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan bellenilen tertipde rugsat berilýär.

5. Şahsy we edara görnüşindäki taraplar deňiz söwda portunyň çäginde onuň wezipesine gabat gelýän hojalyk işini amala aşyryp bilerler.

6. Deňiz söwda portunyň administrasiýasy onuň çäginde iş alyp barýan hojalyk subýektleri bilen Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda bilelikde işleýär.

 

67-nji madda. Deňiz söwda portunyň çägi we akwatoriýasy

 

1. Deňiz söwda portuna bölünip berlen ýerler deňiz söwda portunyň çägi bolup durýar. Akyp ýuwlan, üýşürilip galdyrylan ýa-da portuň hasabyna döredilen we peýdalanylýanlygy üçin töleg töledilmeýän gaýry gidrotehniki tehnologiýalarynyň ulanylmagy bilen döredilen meýdan parçalary deňiz söwda portunyň çägine degişlidir.

2. Deňiz söwda portuna bölünip berlen suw giňişligi, şol sanda içerki hem daşarky reýdler deňiz söwda portunyň akwatoriýasy bolup durýar.

3. Deňiz söwda portuna ýer we suw meýdançalarynyň berilmegi we olaryň yzyna alynmagy Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde amala aşyrylýar.

 

68-nji madda. Deňiz söwda portunyň deňizde ýüzmegiň howpsuzlygyny üpjün etmek boýunça wezipeleri

 

Deňizde ýüzmegiň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin deňiz portunyň üstüne şu aşakdaky wezipeler ýüklenilýär:

1) port suwlaryndaky hereketiň howpsuzlygyny, duralganyň howpsuzlygyny we gämileri işe taýýarlamagyň hopwsuzlygyny üpjün etmek;

2) portuň eýeçiliginde durýan gidrotehniki desgalary, aragatnaşyk we elektroradionawigasiýa serişdelerini abat ýagdaýda saklamak;

3) portuň geçiş kanallaryndaky we akwatoriýasyndaky nawigasion enjamlaryň serişdelerini abat ýagdaýda saklamak;

4) yglan edilen çunluklara gözegçilik etmek we şol ýagdaýda saklamak;

5) tirkege alyjylaryň hökmany ulanylýan sebitlerini kesgitlemek;

6) heläkçilige uçraýanlara kömek etmek;

7) hapalanan we akdyrylýan hapa suwlary (nebit ýüklenilýän-düşürilýän portlar üçin - nebitli suwlary), zibilleri hem-de daşky gurşaw üçin we adamyň saglygy üçin zyýanly beýleki maddalary gämilerden aýyrmak hem-de olary zyýansyzlandyrmak, gaýtadan işlemek, howpsuz ýerde saklamak, ýere gömmek üçin netijeli çäreleri ulanmak;

8) ilatyň arassaçylyk-epidemiologiýa abadançylygy we daşky gurşawy gorap saklamak boýunça Türkmenistanyň kanunçylygynyň talaplarynyň ýerine ýetirilmegini üpjün etmek.

 

69-njy madda. Deňiz söwda portunyň hojalyk işi

 

Deňiz söwda porty aşakdakylary amala aşyrýar:

1) portuň akwatoriýasynyň howpsuzlygyny hem-de deňiz gurşawynyň abat saklanmagyny üpjün etmek üçin, helakçilige uçran gäminiň ýüküniň haýal etmän düşürilmeli bolýan adatdan daşary ýagdaýlardan başga wagtlarda, gämileriň porta geliş nobaty tertibinde olaryň ýüküni ýüklemek, düşürmek işleri;

2) ugurly (liniýa) gatnawy amala aşyrýan gämilere yglan edilen gatnaw tertibine laýyklykda hyzmat etmek;

3) ýükler bilen baglanyşykly ulag-ekspeditorlyk we ammar işleri;

4) ýükleri ulaglaryň başga görnüşlerinden alyp gämä ýüklemek hem-de gämiden olara ýüklemek, ýükler bilen baglanyşykly ammar işleri;

5) deňiz gämileriniň ýolagçylaryna hyzmatlary ýerine ýetirmek, şeýle-de deňiz söwda portunyň gämilerinde we ulaglaryň başga görnüşlerinde ýolagçylary gatnatmak, ýükleri, goşlary we poçtany daşamak;

6) portuň kadaly işlemegini üpjün etmek üçin zerur bolan kömekçi işleri amala aşyrmak;

7) portuň statusyna laýyklykda işleriň başga görnüşlerini alyp barmak.

 

70-nji madda. Deňiz söwda portunyň emläk jogapkärçiligi

 

Deňiz söwda porty ýüküň öz garamagyna kabul edilen pursatyndan ýuki kabul edijä bermeli pursatyna çenli, ýüküň ýitirilenligi, ýetmezçiligi, zaýalananlygy ýa-da ýüke zeper ýetenligi, şeýle-de ýüki kabul edijä ýüküň berilmeli möhletini geçirenligi üçin, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda emläk jogapkärçiligini çekýär.

 

71-nji madda. Deňiz söwda portuny dolandyrmak

 

Deňiz söwda portuny dolandyrmak işini deňiz söwda portunyň Administrasiýasy amala aşyrýar, oňa bolsa Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda wezipä bellenilýän we wezipeden boşadylýan deňiz söwda portunyň başlygy baştutanlyk edýär.

Deňiz portunyň Administrasiýasynyň düzümine deňiz portunyň kapitany hem girýär.

 

72-nji madda. Deňiz söwda portunyň başlygynyň wezipeleri

 

1. Deňiz söwda portunyň başlygynyň esasy wezipeleri:

1) deňiz söwda portunyň işini guramakdan;

2) deňiz söwda portunyň çäginde we gämi duralgalarynyň boýunda ulag serişdeleriniň howpsuz hereketine gözegçilik etmekden;

3) port desgalarynyň we enjamlarynyň tehniki ýagdaýyna we peýdalanylyşyna gözegçilik etmekden;

4) deňiz söwda portunyň ýüklerini we emlägini gorap saklamak boýunça çäreleri görmekden;

5) deňiz söwda portunda arassaçylyk we ýangyna garşy göreş çärelerini geçirmekden;

6) daşky gurşawy gorap saklamak boýunça çäreleri görmekden;

7) gämileriň deňiz söwda portuna girmeginiň we ondan çykmagynyň, gämileriň howpsuz durmagynyň, işlenilmeginiň tertibini we nobatyny bellemekden;

8) deňiz söwda portunda duran gämileri, ýüzüji we beýleki tehniki serişdeleri peýdalanmagyň tertibini bellemek, şeýle-de deňiz söwda portunyň çägindäki şahslary heläkçilige uçraýan gämileri we adamlary halas etmäge çekmekden;

9) şu Kodeksiň 78-nji maddasynda göz öňünde tutulan halatlarda we tertipde gämileri hem-de ýükleri tutup saklamak hakynda deňiz söwda portunyň kapitany bilen bilelikde çözgüt kabul etmekden;

10) deňiz söwda portunyň işi bilen baglanyşykly beýleki meseleleri çözmekden, ybaratdyr.

2. Şu maddanyň birinji bölegine laýyklykda deňiz söwda portunyň başlygynyň ygtyýarlygyna degişli meseleler baradaky onuň kararlary deňiz söwda portundaky ähli gämiler, şahsy we edara görnüşindäki taraplar üçin hökmanydyr.

 

73-nji madda. Port ýygymlary

 

1. Deňiz söwda portunda şu maksatly port ýygymlary alynýar: gämi, gämi duralga, labyr, kanal, nawigasion, ýük, port gözegçiligi, arassaçylyk, tirkeg, losman, ýangyna garşy, urganlama ýygymlary.

Türkmenistanyň kanunçylygy tarapyndan ýygymlaryň beýleki görnüşleri hem bellenilip bilner.

2. Port ýygymlarynyň möçberi Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan bellenilýär.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky we 2017-nji ýylyň 25-nji noýabryndaky Türkmenistanyň Kanunlarynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda; 2017 ý., № 4, 168-nji madda).

 

VI BÖLÜM. DÖWLET PORT GÖZEGÇILIGI

 

74-nji madda. Deňiz portunyň kapitany

 

1. Deňiz portunyň kapitany deňizde ýüzmegiň howpsuzlygyny hem-de deňiz portunda tertip-düzgüni üpjün etmek boýunça döwlet port gözegçiligini amala aşyrýar.

2. Deňiz söwda portunyň kapitany Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan tassyklanan Deňiz söwda portunyň kapitany hakyndaky düzgünnama laýyklykda, deňiz balyk portunyň kapitany Balykçylyk boýunça ygtyýarly edara tarapyndan tassyklanan Deňiz balyk portunyň kapitany hakyndaky düzgünnama laýyklykda hereket edýär.

3. Deňiz söwda portunyň kapitany Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edaranyň garamagynda, deňiz balyk portunyň kapitany Balykçylyk boýunça ygtyýarly edaranyň garamagynda bolýar.

4. Deňiz portunyň kapitanynyň deňizde ýüzmegiň howpsuzlygy we deňiz portundaky tertip-düzgüni üpjün etmek boýunça buýruklary portda duran ähli gämiler, şahsy we edara görnüşindäki taraplar üçin hökmanydyr.

 

75-nji madda. Deňiz söwda portunyň kapitanynyň we deňiz balyk portunyň kapitanynyň wezipeleri

 

1. Deňiz söwda portunyň kapitanynyň we deňiz balyk portunyň kapitanynyň üstüne degişlilikde deňizde ýüzmegiň howpsuzlygy hem-de şol portlardaky tertip-düzgüni üpjün etmek boýunça aşakdaky wezipeleri amala aşyrmaklyk ýüklenilýär:

1) şu Kodeksiň düzgünleriniň, Türkmenistanyň gaýry kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň, deňizde ýüzmegiň kadalarynyň we düzgünleriniň, şeýle-de Türkmenistanyň söwda deňiz gatnawy boýunça halkara şertnamalarynyň berjaý edilişine gözegçilik etmek;

2) deňizde ýüzmegiň howpsuzlyk meselelerini düzgünleşdirýän hökmany kararlary çykarmak;

3) gämi resminamalaryny, diplomlary, kwalifikasion şahadatnamalary barlamak;

4) gämileriň porta girmeginiň we portdan çykmagynyň tertibine degişli talaplaryň berjaý edilişine gözegçilik etmek;

5) gämileriň porta gelmeklerini we olaryň portdan çykmaklaryny resmileşdirmek;

6) şu Kodeksiň düzgünleriniň, deňizde ýüzmegiň howpsuzlygyna degişli kadalaryň we düzgünleriň hem-de portdaky tertip-düzgüniň bozulanlygy üçin Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda administratiw temmilerini bermek;

7) Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan halatlarda portda duran gämileri gözden geçirmek;

8) deňizde gark bolan emlägi galdyryp çykarmaga we portda gurluşyk, gidrotehniki hem-de beýleki işleri geçirmäge rugsat bermek;

9) heläkçilige uçraýan adamlary we gämileri halas etmek işlerini guramak;

10) gämileriň hökmany losman geçiriliş sebitlerini bellemek;

11) losman gullugynyň hem-de gämileriň hereketini düzgünleşdiriş gullugynyň işine gözegçilik etmek;

12) porta barylýan ýerlerde hem-de portuň akwatoriýasynyň çäklerinde gämileriň buzdan geçirilişine gözegçilik etmek;

13) şu Kodeksiň 78-nji maddasynda göz öňünde tutulan halatlarda we tertipde gämileri we ýükleri tutup saklamak hakyndaky meseläni deňiz söwda portunyň başlygy bilen bilelikde çözmek;

14) deňizde bolan awariýalaryň we insidentleriň derňelmegini guramak we olaryň hasabyny ýöretmek;

15) deňizde ýüzmek howpsuzlygy we deňiz portundaky tertip-düzgüni üpjün etmek boýunça beýleki wezipeleri amala aşyrmak.

2. Deňizde bolan awariýalary we insidentleri derňemek Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan tassyklanylan Düzgünnama laýyklykda amala aşyrylýar.

(2016-njy ýylyň 12-nji ýanwaryndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2016 ý., № 1, 13-nji madda).

 

76-njy madda. Gämilere gözegçilik etmek

 

1. Deňiz portunyň kapitany deňiz portunda duran gämilere, deňze çykýan gämilere gözegçiligi amala aşyranda gämi resminamalarynyň bardygyny, gämileriň esasy häsiýetnamalarynyň gämi resminamalaryna laýyk gelýänligini hem-de deňiz gatnawynyň howpsuzlygyna we deňiz gurşawynyň gämilerden hapalanmagyndan goralmagyna degişli bolan talaplaryň ýerine ýetirilýänligini, şeýle hem Türkmenistanyň kanunçylygyna we halkara şertnamalaryna laýyklykda ätiýaçlandyryşyň ýa-da hapalanmakdan ýetýän zyýan ýa-da gämi tarapyndan ýetirilen başga zyýan üçin raýat jogapkärçiliginiň maliýe taýdan gaýry üpjünçiliginiň bardygyny tassyklaýan resminamalary barlaýar.

2. Gämi resminamalary bolmadyk halatynda ýa-da gäminiň deňizde ýüzüş howpsuzlygynyň talaplaryny kanagatlandyrmaýar diýip hasap etmäge degerli esaslar bolan halatynda, deňiz portunyň kapitany gämini gözegçilikden geçirip biler.

3. Deňiz portunyň kapitany gäminiň deňiz portundan çykmagyna rugsat  berilmegine päsgel berýän kemçilikleriň aradan aýrylyşyny barlamak maksady bilen, gäminiň gözegçilik barlagy hakyndaky çözgüdi kabul edip biler.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

77-nji madda. Gäminiň deňiz portundan çykmagyna rugsat berilmegi

 

1. Islendik gämi deňiz portundan çykmazdan öň, deňiz portunyň kapitanyndan çykmak üçin rugsat almalydyr.

2. Deňiz portunyň kapitany şu aşakdaky ýagdaýlarda gäminiň deňiz portundan çykmagyna rugsat bermän biler:

1) gämi ýüzmek üçin ýaramly däl bolsa;

2) gämä ýük ýüklemegiň, üpjün etmegiň, gäminiň ekipaž agzalaryny toplamagyň talaplary bozlan bolsa, ýa-da gäminiň ýüzüşiniň howpsuzlygyna, gämidäki adamlaryň janyna we saglygyna howp salýan beýleki kemçilikler bar bolsa;

3) deňiz gurşawyna zyýan ýetirmek howpy bar bolsa;

4) gämi resminamalaryna bildirilýän talaplar bozulan bolsa;

5) döwlet edaralarynyň (gümrük, serhet, hukuk goraýjy, arassaçylyk-epidemiologiýa, weterinariýa, fitosanitariýa we beýlekileriň) görkezmeleri bar bolsa;

6) port ýygymlary tölenilmedik bolsa.

3. Deňiz portunyň kapitanynyň şu maddada göz öňünde tutulan hukuklaryň amala aşyrylmagy bilen baglanyşykly çykdajylaryny (gözden geçirmek, anyklamak we ş.m.) gämä eýelik edýän çekýär.

 

78-nji madda. Gäminiň we ýüküň saklanylmagy

 

1. Deňiz portunyň administrasiýasy halas ediş işleriniň amala aşyrylmagy, gämileriň çaknyşmagy, port desgalaryna zeper ýetmegi, suw basseýnleriniň, gämi ýollarynyň we nawigasion enjam serişdeleriniň bozulmagy ýa-da başga hili ýetirilen zyýan netijesinde ýüze çykan talaplary bolan şahsyň haýyşy esasynda, gämini we ýüki gämä eýelik edýän ýa-da ýük eýesi tarapyndan ýeterlik üpjünçilik berilýänçä, saklamaga haklydyr.

2. Gäminiň şu maddanyň birinji bölegindäki talaplar boýunça saklanmagy hakyndaky görkezmäniň ýetmiş iki sagadyň dowamynda güýji bardyr, muňa iş güni däl diýlip resmi ykrar edilen günler girmeýär. Eger şol möhletiň içinde kazyýet, arbitraž kazyýet ýa-da kanun tarapyndan tussaga almaga ygtyýary bolan eminlik etmek üçin saýlanylýan kazyýet tarapyndan gämini we ýüki tussag astyna almak hakynda karar çykarylmadyk bolsa, onda gämi we ýük haýal edilmän boşadylmalydyr.

3. Gäminiň we ýüküň esassyz saklanmagy bilen ýetirilen zyýan üçin, gämini saklamagy talap eden şahs jogapkärçilik çekýär.

(2014-nji ýylyň 1-nji martyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň redaksiýasynda – Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2014 ý., № 1, 49-njy madda).

 

79-njy madda. Nawigasion ýagdaý serişdeleriniň hereket edýän zolagyndaky gurluşyk

 

Deňiz ýollarynyň nawigasion ýagdaý serişdeleriniň hereket edýän zolagynda gurluşyk işleri Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara, gyzyklanma bildirýän beýleki döwlet edaralary bilen, şeýle-de deňiz portunyň kapitany bilen onuň ygtyýarlylyk çäklerinde ylalaşylmalydyr.

 

VII BÖLÜM. DEŇIZ LOSMANY

 

1 bap. Gämileriň losman geçirilişi

 

80-nji madda. Döwlet deňiz losmany

 

1. Gämileriň losman geçirilişi anyk deňiz sebitlerinde gämileriň deňiz portunyň kapitanynyň losman geçirişine hukugy hakynda beren losmanlyk şahadatnamasy bolan döwlet deňiz losmany (mundan beýläk - losman) tarapyndan amala aşyrylýar.

2. Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara tarapyndan tassyklanan Deňiz losmanlary baradaky düzgünnamanyň talaplaryny kanagatlandyrýan Türkmenistanyň raýaty losman bolup biler. Losman gämi geçirilip başlanandan, gäminiň bortuna ilkinji bolup çykmaga we ony geçirmek işi tamamlanandan soň, gäminiň bortuny iň soňky bolup taşlap gitmäge hukugy bolan döwlet wekili bolup durýar.

Losman portuň kapitanynyň garamagynda durýan losmançylyk gullugynyň işgäri bolup durýar.

 

81-nji madda. Gäminiň losman geçirilişi

 

1. Gäminiň losman geçirilişi gämileriň ýüzüş howpsuzlygyny üpjün etmek, olaryň howply hadysalara düşmeginiň öňüni almak we daşky gurşawy gorap saklamak maksadyny öz içine alýar.

2. Suw ulaglary boýunça ygtyýarly edara gämileriň hökmany losman geçiriliş sebitlerini hem-de gämileriň hökman däl losman geçiriliş sebitlerini belleýär we şeýle sebitler hakyndaky maglumatlary deňiz portlaryndaky hökmany kararlarynda, losiýalarda we "Deňizde ýüzüjiler üçin mälim etmelerde" hemmeleriň dykgatyna ýetirýär.

 

82-nji madda. Gämileriň hökmany losman geçirilişi

 

1. Gämileriň hökmany losman tarapyndan geçirilýän sebitlerde gäminiň kapitanynyň ýüzüşi losmansyz amala aşyrmaga haky ýokdur, ýöne gäminiň hökmany losman geçirilişinden boşadylan gämileriň hataryna degişli bolan ýa-da gäminiň kapitanyna deňiz portunyň kapitany tarapyndan bellenilen tertipde ýüzüşi losmansyz amala aşyrmak hukugynyň berlen halatlary muňa girmeýär.

Gäminiň kapitany şu bölekde bellenilen kadany bozan ýagdaýynda, Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda jogapkärçilik çekýär.

2. Hökmany losman geçirilişinden boşadylan gämileriň kategoriýalary deňiz portlarynyň kapitanlary tarapyndan bellenilýär hem-de deňiz portlaryndaky hökmany kararlarda hemmeleriň dykgatyna ýetirilýär.

3. Ýanaşyk akwatoriýalary bolan deňiz söwda portunda we deňiz balyk portunda gämileriň losman geçiriliş tertibini, deňiz balyk portunyň kapitany bilen ylalaşyk boýunça deňiz söwda portunyň kapitany belleýär.

 

83-nji madda. Hökmany däl losman geçirilişi

 

1. Eger zerurlyk bolsa, gäminiň kapitany gäminiň losman geçirilişi hökmany bolmadyk sebitlerde-de gämä losmany alyp biler.

2. Deňiz portunyň kapitany şu aşakdaky ýagdaýlarda gäminiň losman geçirilişi hökmany bolmadyk sebitlerde-de gämileriň hökmany losman geçirilişini girizip biler:

1) gämileriň özi ýa-da olaryň daşaýan ýükleri deňiz gurşawyna zyýan ýetirmek howpuny döredýän bolsa. Şeýle gämileriň kategoriýalary deňiz portlaryndaky hökmany kararlarda, losiýalarda we "Deňizde ýüzüjiler üçin mälim etmelerde" hemmeleriň dykgatyna ýetirilýär;

2) gabaralaryna, gurallaryna ýa-da enjamlaryna deňiz portunda ýüzmegiň howpsuzlygyna düýpli täsir edip biljek zeper ýeten bolsa. Şeýle ýagdaýlarda gäminiň kapitany gäminiň losman geçirilişi bilen hereket etmelidigini habar berýär.